สวัสดีวันจันทร์: วิกฤติที่ลึกซึ้งยิ่งกว่าน้ำเสีย เมื่อประชาธิปไตยพังทลาย และรัฐละทิ้งประชาชน

สวัสดีวันจันทร์: วิกฤติที่ลึกซึ้งยิ่งกว่าน้ำเสีย เมื่อประชาธิปไตยพังทลาย และรัฐละทิ้งประชาชน

กรณีวิกฤติน้ำปนเปื้อนสารตะกั่วในเมืองฟลินต์ สหรัฐฯ เปิดโปงความล้มเหลวของรัฐที่ปล่อยให้ประชาชน โดยเฉพาะเด็ก ๆ ต้องเผชิญกับสารพิษในน้ำประปานานนับปี ผ่านเรื่องราวของ ‘ดร. โมนา แฮนนา-อัตติชา’ กุมารแพทย์ผู้ไม่ยอมเงียบเมื่อพบความจริง บทเรียนจากโศกนาฏกรรมครั้งนี้ชวนเรามองให้ลึกกว่าเรื่องน้ำเสีย ไปถึงความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม สิทธิขั้นพื้นฐานของประชาชน และพลังของคนธรรมดาที่ร่วมกันเรียกร้องความรับผิดชอบจากรัฐ

KEY

POINTS

“นี่คือวิกฤติที่ลึกซึ้งยิ่งกว่าเรื่องน้ำเสีย มันคือการพังทลายของประชาธิปไตย ความอยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม และการละทิ้งความรับผิดชอบพื้นฐานในการดูแลเพื่อนมนุษย์”

ประโยคมาจาก ‘พญ. โมนา แฮนนา-อัตติชา’ (Dr. Mona Hanna-Attisha) กุมารแพทย์ประจำโรงพยาบาลเฮอร์ลีย์ (Hurley Medical Center) ในเมืองฟลินต์ รัฐมิชิแกน เธอเขียนประโยคนี้ไว้ใน ‘What the Eyes Don't See’ หนังสือบันทึกการต่อสู้ที่เปิดโปงหนึ่งในโศกนาฏกรรมสาธารณสุขครั้งร้ายแรงที่สุดของสหรัฐอเมริกา เมื่อน้ำประปาที่ประชาชนใช้ดื่มกินทุกวัน กลายเป็นน้ำเจือปนสารตะกั่วที่คอยวางยาพิษเด็ก ๆ อย่างช้า ๆ 

จุดเริ่มต้นของฝันร้ายที่ฟลินต์เกิดขึ้นในปี 2014 เมื่อผู้ว่าการรัฐส่ง ‘ผู้จัดการภาวะฉุกเฉิน’ (Emergency Manager) ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ที่ไม่ได้มาจากการเลือกตั้งเข้ามาควบคุมเมือง เพื่อใช้นโยบายรัดเข็มขัดตัดลดงบประมาณ อำนาจของนายกเทศมนตรีและเสียงของประชาชนถูกลิดรอน และเพื่อประหยัดเงินเพียงเล็กน้อย รัฐจึงตัดสินใจเปลี่ยนแหล่งน้ำดิบจากทะเลสาบฮูรอน (Lake Huron) มาใช้น้ำจากแม่น้ำฟลินต์ ซึ่งเป็นแม่น้ำที่มีประวัติการปนเปื้อนสารเคมีอุตสาหกรรมมาอย่างยาวนาน

สิ่งที่เลวร้ายยิ่งกว่าคือ ความประมาทเลินเล่อที่จงใจตัดงบสารเคมีป้องกันการกัดกร่อนท่อ น้ำในแม่น้ำที่กัดกร่อนสูงจึงค่อย ๆ ชะล้างคราบตะกรันป้องกันท่อตะกั่วเก่าแก่ใต้ดิน จนสารตะกั่วละลายทะลักเข้าสู่ระบบประปา

ความอยุติธรรมปรากฏชัดที่สุดเมื่อโรงงานประกอบรถยนต์ของเจเนอรัล มอเตอร์ส (GM) ในเมืองพบว่าน้ำนี้กัดกร่อนชิ้นส่วนเหล็กของโรงงานจนพัง รัฐรีบอนุมัติให้โรงงานเปลี่ยนกลับไปใช้น้ำสะอาดทันที แต่สำหรับชาวบ้านธรรมดาและเด็ก ๆ นับหมื่นคน รัฐกลับปล่อยให้พวกเขาดื่ม อาบ และชงนมด้วยน้ำพิษนั้นต่อไปอีกเป็นปี

เช้าวันนี้ หลายคนในประเทศไทยอาจเห็นข่าวสารพิษปนเปื้อนในน้ำ จนทำให้อดตั้งคำถามกับตัวเองเงียบ ๆ ว่า ในประเทศที่เราจ่ายภาษีอย่างซื่อสัตย์ ทำไมสิทธิในการมี ‘น้ำประปาสะอาดที่เปิดดื่มได้อย่างปลอดภัย’ ถึงกลายเป็นสินค้าหรูหราที่ประชาชนต้องดิ้นรนซื้อเครื่องกรองน้ำราคาแพง หรือซื้อน้ำดื่มขวดพลาสติกมาใช้เอง

ในหนังสือ What the Eyes Don't See ดร.โมนาเล่าว่า เมื่อชาวเมืองฟลินต์สังเกตเห็นน้ำประปามีสีขุ่นและมีกลิ่นเหม็นจนลุกขึ้นมาร้องเรียน หน่วยงานภาครัฐกลับยืนกรานว่าน้ำปลอดภัย ซ้ำร้ายยังแก้ตัวว่าเป็นแค่ ‘ความผันแปรตามฤดูกาล’ และพยายามบิดเบือนข้อมูล บันทึกอีเมลภายในของเจ้าหน้าที่รัฐถึงขั้นมีข้อความเย็นชาว่า “ไม่แน่ใจว่าฟลินต์เป็นชุมชนที่เราอยากจะยอมเสี่ยงเอาตัวเข้าแลกเพื่อช่วยไหม” สะท้อนให้เห็นว่าเมื่อชุมชนใดเป็นเพียงคนชายขอบที่ยากจน ระบบราชการก็พร้อมจะมองข้ามชีวิตของพวกเขาอย่างไร้หัวใจ

ดร.โมนาไม่ได้เริ่มจากการเป็นนักเคลื่อนไหว เธอเป็นเพียงคุณหมอเด็กที่รักคนไข้ แต่เมื่อเธอได้ยินเบาะแสและเริ่มสงสัย เธอจึงจับมือกับนักวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมอย่าง ‘มาร์ก เอ็ดเวิร์ดส์’ (Marc Edwards) และร่วมกับทีมแพทย์ขุดคุ้ยข้อมูลเวชระเบียนย้อนหลัง จนพบความจริงเชิงประจักษ์ว่า สัดส่วนของเด็กที่มีสารตะกั่วในเลือดสูงพุ่งขึ้นเกือบเท่าตัวหลังจากการเปลี่ยนแหล่งน้ำ 

สิ่งที่เธอได้รับตอบแทนในวันแถลงข่าว ไม่ใช่การขอบคุณ แต่เป็นการถูกหน่วยงานรัฐรุมประณาม กล่าวหาว่าเธอปั้นตัวเลขเพื่อสร้างความตื่นตระหนก

การลุกขึ้นมาส่งเสียงมีราคาทางอารมณ์ที่ต้องจ่าย ดร.โมนาเขียนเล่าอย่างเปิดอกถึงคืนที่นอนไม่หลับ ความกลัวจับใจ น้ำหนักที่ลดฮวบ และความโดดเดี่ยวที่ต้องเผชิญ แต่สิ่งที่ยึดเหนี่ยวเธอไว้ คือรากเหง้าของครอบครัวผู้ลี้ภัยชาวอิรักที่เคยต่อต้านระบอบเผด็จการของ ‘ซัดดัม ฮุสเซน’ ซึ่งปลูกฝังเธอมาตั้งแต่เด็กว่า อำนาจรัฐสามารถกระทำความชั่วร้ายได้ และเมื่อเราเห็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง การนิ่งเฉยก็เท่ากับการสมรู้ร่วมคิด

กำแพงแห่งการโกหกไม่ได้พังทลายลงเพราะความเมตตาของผู้มีอำนาจ แต่พังลงเพราะ ‘การไม่ยอมเงียบ’ ของประชาชน ทั้งกลุ่มแม่ ๆ ในฟลินต์ที่เดินขบวนประท้วง, นักวิชาการที่เก็บตัวอย่างน้ำ, สำนักข่าวท้องถิ่นที่ตรวจสอบข้อมูลซ้ำ, และเสียงของพลเมืองที่ช่วยกันขยายความจริงจนดังไปทั่วประเทศ จนรัฐบาลต้องยอมรับความจริง ประกาศภาวะฉุกเฉิน และเปลี่ยนแหล่งน้ำกลับในที่สุด

พวกเราหลายคนอาจกำลังรู้สึกหมดแรงและตั้งคำถามว่า “เราตัวคนเดียว จะไปเปลี่ยนโครงสร้างที่บิดเบี้ยวนี้ได้อย่างไร?” ลำพังแค่ทำงานหาเงิน ใช้ชีวิตให้รอดในแต่ละเดือนก็เหนื่อยพอแล้ว มือของเรามีเพียงสมาร์ตโฟน สิ่งที่เราทำได้อย่างมากก็แค่กดไลก์ แชร์ข่าวปัญหาน้ำเสีย หรือโพสต์แสดงความไม่พอใจลงบนโลกออนไลน์ แล้วมันจะมีประโยชน์อะไรจริงหรือ

คำตอบจากหนังสือเล่มนี้บอกเราว่า “มันมีประโยชน์อย่างมหาศาล” คำว่า “What the eyes don’t see” มีความหมายสองชั้น ชั้นแรกคือสารตะกั่วที่ละลายในน้ำนั้นมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ชั้นที่ลึกกว่านั้นคือ ‘ความจงใจที่จะเพิกเฉย’ ของอำนาจรัฐ สิ่งเดียวที่ทำลายความมืดบอดนี้ได้ คือสายตาของประชาชน การไม่ปล่อยให้ประเด็นเงียบหาย และการร่วมกันส่งเสียงว่า น้ำสะอาด อากาศบริสุทธิ์ และความปลอดภัยในชีวิต ไม่ใช่บุญคุณหรือสิทธิพิเศษของใคร แต่เป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่รัฐต้องมอบให้มนุษย์ทุกคน

ประวัติศาสตร์จากฟลินต์ได้พิสูจน์แล้วว่า โลกนี้จะเปลี่ยนไปในทางที่ดีขึ้นได้ ก็ด้วยผู้คนธรรมดาที่ไม่ยอมเงียบเสียงเพื่อเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน

 

สวัสดีวันจันทร์ค่ะ

พาฝัน ศรีเริงหล้า