สวัสดีวันจันทร์: “ผู้หญิงต้องมีเงินและมีห้องส่วนตัว หากเธอจะเขียนนิยาย”

ประโยคนี้คือถ้อยคำของ ‘เวอร์จิเนีย วูล์ฟ’ (Virginia Woolf) นักเขียนหญิงคนสำคัญแห่งศตวรรษที่ 20 จากหนังสือ ‘A Room of One’s Own’ งานเขียนที่ไม่ได้เป็นเพียงบทความทางวรรณกรรม หากคือการวิเคราะห์โครงสร้างสังคมอย่างแหลมคม ว่าเหตุใด ‘เสียงของผู้หญิง’ จึงเลือนหายไปจากหน้าประวัติศาสตร์การสร้างสรรค์

วูล์ฟไม่ได้กำลังพูดถึง ‘ห้อง’ ในฐานะสี่เหลี่ยมผืนผ้า หากเธอกำลังพูดถึงพื้นที่ทางเศรษฐกิจและจิตใจ ‘เงิน’ คืออิสรภาพขั้นพื้นฐาน คือหลักประกันว่าเราจะไม่ต้องขออนุญาตใครเพื่อมีชีวิตอยู่ ส่วน ‘ห้อง’ คือพื้นที่ที่ความคิดสามารถงอกงามได้โดยไม่ถูกขัดจังหวะ

ในงานชิ้นนั้น เธอวิเคราะห์อย่างตรงไปตรงมาว่า ปัจจัยทางสังคมและเศรษฐกิจได้กีดกันไม่ให้ผู้หญิงไปถึงศักยภาพสูงสุดในการสร้างสรรค์ผลงาน ไม่ใช่เพราะพวกเธอไร้พรสวรรค์ แต่เพราะพวกเธอไร้โอกาส ไม่มีสิทธิ์ถือครองทรัพย์สิน ไม่มีโอกาสได้รับการศึกษาที่เท่าเทียม ไม่มีเสรีภาพในการเดินทางหรือแม้แต่เลือกชะตาชีวิตตนเอง

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจน วูล์ฟจึงสร้างตัวละครสมมติชื่อ ‘จูดิธ’ น้องสาวของ ‘วิลเลียม เชกสเปียร์’ (William Shakespeare) เธอตั้งคำถามว่า หากเชกสเปียร์มีน้องสาวที่มีพรสวรรค์ทัดเทียมกัน โลกจะได้รู้จักเธอหรือไม่

คำตอบของวูล์ฟนั้นทั้งคมและเจ็บปวด จูดิธไม่ได้รับการศึกษา ถูกกันออกจากโลกของหนังสือ ถูกกดดันให้แต่งงานตั้งแต่วัยเยาว์ เมื่อเธอใฝ่ฝันจะเขียนบทละคร เธอกลับถูกหัวเราะเยาะ และเมื่อเธอพยายามออกเดินทางไปยังลอนดอน เมืองแห่งเวทีละคร ประตูก็ไม่ได้เปิดต้อนรับผู้หญิงที่มีความทะเยอทะยานเช่นเดียวกับผู้ชาย

วูล์ฟกำลังบอกเราว่า “พรสวรรค์อาจถือกำเนิดอย่างเสมอภาค แต่เงื่อนไขของชีวิตไม่เคยเสมอภาค” ประวัติศาสตร์จึงเต็มไปด้วยชื่อของผู้ชาย ไม่ใช่เพราะผู้หญิงไร้ความสามารถ แต่เพราะพวกเธอไม่มีพื้นที่จะเติบโต

เรื่องราวเหล่านี้ไม่ได้มาจากการคาดเดาลอย ๆ เวอร์จิเนีย วูล์ฟ เองก็เติบโตในสังคมที่ผู้ชายได้รับสิทธิทางการศึกษามากกว่าผู้หญิง แม้เธอจะเกิดในครอบครัวที่ให้คุณค่ากับหนังสือ แต่เธอไม่ได้เข้าเรียนมหาวิทยาลัยเหมือนพี่ชาย เธอเรียนรู้จากห้องสมุดของบิดา และสร้างเส้นทางการเขียนของตนเองท่ามกลางข้อจำกัดมากมาย

เธอกลายเป็นหนึ่งในนักเขียนคนสำคัญของยุคสมัย เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มปัญญาชน Bloomsbury และร่วมก่อตั้งสำนักพิมพ์ของตนเอง แต่เส้นทางชีวิตของเธอก็ไม่ได้ราบเรียบ เธอต่อสู้กับความเปราะบางทางอารมณ์ และแรงกดดันจากทั้งโลกภายนอกและภายในอยู่เสมอ

สิ่งที่ทำให้งานของวูล์ฟยังร่วมสมัย ไม่ใช่เพียงสำนวนอันงดงาม หากคือสายตาที่มองทะลุโครงสร้างอำนาจ เธอเข้าใจว่า หากไม่มีฐานะทางเศรษฐกิจ ผู้หญิงย่อมไม่มีเสรีภาพทางความคิด และหากไม่มีพื้นที่ส่วนตัว เสียงของพวกเธอก็ยากจะก่อตัวเป็นงานสร้างสรรค์

เมื่อเข้าสู่เดือนมีนาคม เดือนที่หลายพื้นที่ทั่วโลกใช้เป็นช่วงเวลาเน้นย้ำถึงบทบาทและศักดิ์ศรีของผู้หญิง คำถามของวูล์ฟจึงยังสะท้อนอยู่ในปัจจุบัน ผู้หญิงจำนวนมากอาจไม่ได้ถูกห้ามอ่านหนังสือแล้ว แต่อาจยังถูกจำกัดด้วยภาระที่มองไม่เห็น งานบ้านที่ไม่มีค่าจ้าง ความคาดหวังให้ดูแลทุกคนก่อนตัวเอง

จูดิธ ในศตวรรษที่ 21 อาจไม่ถูกห้ามขึ้นเวทีละคร แต่เธออาจยังต้องต่อรองเวลาหนึ่งชั่วโมงเพื่อทำในสิ่งที่รัก ต้องพิสูจน์คุณค่าของตนเองมากกว่าคนอื่น และต้องอธิบายความฝันของตนเองซ้ำแล้วซ้ำเล่า

บางที ‘การเขียนนิยาย’ ที่วูล์ฟพูดถึง อาจไม่ได้หมายถึงหนังสือเพียงเล่มหนึ่ง แต่อาจหมายถึงการเขียนเรื่องราวชีวิตของตนเอง การเลือกเส้นทางงาน การเลือกจะอยู่หรือจะไป การเลือกจะเป็นในแบบที่ตนเชื่อ

เงินจึงไม่ใช่เรื่องฟุ่มเฟือย และห้องก็ไม่ใช่ความเห็นแก่ตัว ทั้งสองสิ่งคือเงื่อนไขขั้นต่ำของศักดิ์ศรีและเสรีภาพ เมื่อผู้หญิงมีทั้งสองอย่าง เธอไม่ได้เพียงมีโอกาสสร้างงานศิลปะ หากยังมีโอกาสกำหนดทิศทางชีวิตของตนเองด้วย

เช้าวันจันทร์ต้นเดือนมีนาคมนี้ คำพูดของ ‘เวอร์จิเนีย วูล์ฟ’ อาจไม่ได้เรียกร้องให้ทุกคนเป็นนักเขียน แต่กำลังชวนให้เราถามตัวเองว่า เราได้สร้าง ‘ห้อง’ ให้กับผู้หญิงรอบตัวเราหรือยัง และสำคัญที่สุด เราได้สร้างมันให้กับตัวเองหรือยัง

 

สวัสดีวันจันทร์ค่ะ

พาฝัน ศรีเริงหล้า