TGI Wineday EP.83 ทำไม ‘เน็บบิโอโล’ มีสีบอบบาง แต่แทนนินแน่น

TGI Wineday EP.83 ทำไม ‘เน็บบิโอโล’ มีสีบอบบาง แต่แทนนินแน่น

ทำความรู้จัก ‘เน็บบิโอโล’ (Nebbiolo) องุ่นแดงจากอิตาลีที่มีสีไวน์ค่อนข้างโปร่ง แต่กลับให้แทนนินสูงและความฝาดชัดเจน ชวนสำรวจเสน่ห์ขององุ่นพันธุ์นี้ผ่านไวน์บาโรโล (Barolo) บาร์บาเรสโก (Barbaresco) และวัลเตลลีนา (Valtellina) พร้อมเรียนรู้ความแตกต่างของแต่ละถิ่นปลูก และวิธีสังเกตบุคลิกไวน์ผ่านการชิม

KEY

POINTS

นึกถึงมื้อค่ำที่เราเพิ่งสั่งไวน์แดงมาหนึ่งแก้ว ระหว่างรออาหาร เรายกแก้วขึ้นเหนือจานกระเบื้องสีขาว เอียงดูนิดหนึ่ง เห็นสีแดงของน้ำไวน์ค่อนข้างโปร่ง โดยเฉพาะตรงขอบที่ไวน์แผ่บางไปตามแก้ว พอยกขึ้นดม กลิ่นแรกอาจชวนให้นึกถึงกลีบกุหลาบ 

มาถึงตรงนี้ เราอาจเผลอคิดว่าไวน์แก้วนี้นุ่มนวล ซึ่งเป็นการคาดเดาที่เข้าใจได้

แต่ลองจิบดูก่อน อะซิดิตีของไวน์ทำให้น้ำลายสอ ขณะเดียวกันก็มีความฝาดค่อย ๆ จับตัวอยู่ตามเหงือก พอเรากลืนไวน์แล้ว ลองใช้ลิ้นแตะกระพุ้งแก้มดูอีกที ความรู้สึกแห้งฝืดนั้นยังอยู่ คล้ายสัมผัสที่เราคุ้นเคยจากการจิบชาดำชงเข้ม ๆ 

ตรงนี้เองที่คำว่า ‘แทนนิน’ (tannin) เริ่มมีความหมายสำหรับคนดื่ม เราอาจบอกไม่ได้ว่ากลิ่นดอกไม้เมื่อครู่ใช่กุหลาบหรือเปล่า แต่ความฝาดของไวน์แก้วนี้ เรารู้สึกได้ด้วยตัวเอง

สายพันธุ์องุ่นในแก้ว มีชื่อว่า ‘เน็บบิโอโล’ (Nebbiolo) หลายคนอาจเคยดื่มมาแล้วในชื่ออื่น เช่น บาโรโล (Barolo) หรือ บาร์บาเรสโก (Barbaresco) ซึ่งเป็นชื่อของสองถิ่นปลูกในแคว้นปีเอมอนเต (Piemonte) ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอิตาลี ไวน์ทั้งสองทำจากเน็บบิโอโลล้วน และใครที่จำไวน์พันธุ์นี้ได้จาก ‘แทนนิน’ ที่มีเอกลักษณ์ของมัน คงเข้าใจว่าทำไมเพียงมองดูสีจึงคาดรสสัมผัสในจิบแรกได้ยาก

สีที่ตาเห็น กับความฝาดที่เหงือกรับรู้

ถ้าจะหาคำตอบว่าเหตุใด เน็บบิโอโล จึงมีสีค่อนข้างโปร่ง ทั้งที่จิบแล้วรู้สึกฝาดชัด เราต้องย้อนกลับไปดูที่ผลองุ่น ในเปลือกองุ่นแดงมีสารสีกลุ่มหนึ่ง เรียกว่า ‘แอนโทไซยานิน’ (anthocyanins) ซึ่งให้สีแดงไปจนถึงม่วงแก่น้ำไวน์ ‘เอียน ดากาตา’ (Ian D’Agata) ผู้ศึกษาพันธุ์องุ่นพื้นเมืองของอิตาลี และผู้เขียนหนังสือ ‘Native Wine Grapes of Italy’ อธิบายว่า เน็บบิโอโลมีสารสีกลุ่มนี้ค่อนข้างน้อย ขณะเดียวกัน ไวน์จากองุ่นพันธุ์นี้กลับมีแทนนิน (tannins) สูง สีในแก้วจึงบอกข้อมูลเราได้เพียงส่วนหนึ่ง ส่วนความฝาดนั้นต้องรอให้ไวน์สัมผัสพาเลท เราจึงจะรู้ 

พอถึงจิบที่สอง ลองสังเกตว่าความรู้สึก ‘แห้ง’ กับ ‘น้ำลายสอ’ เกิดขึ้นพร้อมกันได้อย่างไร รสเปรี้ยวจากกรดในไวน์ทำให้น้ำลายสอ ส่วนความแห้งฝืดจากแทนนินจะจับได้ง่ายขึ้น เมื่อลองขยับลิ้นผ่านเหงือก ด้านในปากยังมีน้ำลายอยู่ แต่ผิวเหงือกกลับรู้สึกสากขึ้นเล็กน้อย 

ความแห้งตรงนี้เองที่นักชิมเรียกว่า ‘ความฝาด’ (astringency) สำหรับ เน็บบิโอโล ซึ่งมักมีทั้งความเป็นกรดสูงและแทนนินเด่น การชิมช้า ๆ สักจิบ ช่วยให้เราแยกสองสิ่งนี้ออกจากกันได้ 

สีของเน็บบิโอโลยังมีรายละเอียดอีกอย่างที่ทำให้คนชิมคาดเดา ‘อายุของไวน์’ คลาดเคลื่อนได้ ลองเอียงแก้วดูตรงขอบอีกครั้ง คราวนี้สังเกตเฉดสีตรงรอยต่อระหว่างไวน์กับแก้วใส เมื่อเน็บบิโอโลบ่มอยู่ในขวด สีแดงอาจเริ่มเผยประกายส้มได้เร็วกว่าไวน์จากองุ่นแดงอีกหลายพันธุ์ คนที่คุ้นกับการมองขอบสีส้มเป็นร่องรอยของวัย จึงอาจเดาว่าไวน์ในแก้วเก่ากว่าปีเก็บเกี่ยวบนฉลาก 

ยิ่งน่าสนใจเมื่อ ดากาตาชี้ว่า แม้เน็บบิโอโลจะมีสีไม่ลึกนัก แต่ไวน์ชั้นดีจากองุ่นพันธุ์นี้กลับบ่มได้นาน โดยมีทั้งความเปรี้ยวและแทนนินเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างที่เอื้อให้ไวน์พัฒนาต่อไปภายในขวด

จากกลิ่นกุหลาบในแก้ว ถึงฤดูเก็บเกี่ยวในไร่

เวลาดมไวน์แล้วนึกถึงเชอร์รี ลองถามตัวเองต่ออีกนิดว่าเป็นเชอร์รีแบบไหน ผลสดที่เพิ่งกัดอาจชวนให้นึกถึงความฉ่ำและรสเปรี้ยวสดใส ส่วนเชอร์รีแห้งอาจทำให้เรานึกถึงกลิ่นผลไม้สุกที่เข้มขึ้น พอมีภาพของผลไม้สองแบบอยู่ในใจ ลองยกแก้วขึ้นดมอีกครั้ง คราวนี้คำว่า ‘เชอร์รี’ ที่จดไว้เมื่อครู่อาจชัดขึ้นว่า เราจำมันได้จากกลิ่นของผลสด หรือจากกลิ่นที่คุ้นตอนเปิดถุงเชอร์รีแห้ง

ในหนังสือ Wine Grapes ระบุ เชอร์รีแห้ง ไว้ในบรรดากลิ่นที่อาจพบในเน็บบิโอโล เคียงคู่กับกุหลาบไวโอเลต และชะเอม (liquorice) 

ส่วนคำที่อาจทำให้คนอ่านบันทึกการชิมสะดุดที่สุด เห็นจะเป็น ‘น้ำมันดิน’ (tar) หลายคนคงนึกภาพถนนลาดยางขึ้นมาก่อน ความจริงคำนี้ทำหน้าที่อย่างเดียวกับคำว่า กุหลาบ หรือ เชอร์รีแห้ง คือคนชิมเคยได้กลิ่นอะไร แล้วไวน์ตรงหน้าพาให้นึกถึงสิ่งนั้นหรือไม่

หากแก้วของเราให้กลิ่นดอกไม้ชัด ส่วนกลิ่นน้ำมันดินนึกอย่างไรก็ยังนึกไม่ออก ผมคงจดไว้แค่กลิ่นดอกไม้ วันไหน เมื่อเจอเน็บบิโอโลอีกขวดที่ชวนให้นึกถึงคำอธิบายแปลกหูคำนี้ขึ้นมา วันนั้นเราคงจำมันได้แม่นกว่าการพยายามดมหาตามตำรา 

วงจรชีวิตของเน็บบิโอโลในแต่ละฤดูมีลักษณะน่าสนใจอยู่อย่างหนึ่ง คือ แตกตาเร็ว แต่ผลสุกช้า พอเข้าฤดูใบไม้ผลิ ยอดอ่อนที่เพิ่งผลิก็เสี่ยงเผชิญน้ำค้างแข็ง ครั้นถึงปลายฤดู เมื่อผลยังต้องอาศัยเวลาอีกระยะกว่าจะสุก คนปลูกก็ต้องคอยลุ้นฝนฤดูใบไม้ร่วงอีกครั้ง

พอรู้ว่า เน็บบิโอโล สุกช้า รายละเอียดเล็ก ๆ บนแผนที่ไร่องุ่นก็เริ่มมีความหมายขึ้นมา เนินสองลูกอยู่ใกล้กัน แต่ลาดเขาแต่ละด้านหันรับแสงแดดต่างกัน ในแคว้นปีเอมอนเต (Piemonte) ผู้ปลูกจึงมักจัดพื้นที่ลาดเขาที่รับแดดดี โดยเฉพาะด้านที่หันไปทางใต้หรือตะวันตกเฉียงใต้ ให้แก่องุ่นพันธุ์นี้

และบนเนินเขารอบเมืองอัลบา (Alba) นี่เอง ชื่อที่คนดื่มจดจำได้ก่อนชื่อองุ่นเสียอีกก็คือ บาโรโล กับ บาร์บาเรสโก ถ้าเราอยากรู้ว่าถิ่นปลูกมีส่วนกับบุคลิกของเน็บบิโอโลเพียงใด คงได้เวลาวางไวน์สองแก้วนี้ไว้เคียงกัน

บาโรโล vs บาร์บาเรสโก ต่างกันตรงไหน

ถ้าใช้เมืองอัลบา (Alba) เป็นจุดตั้งต้น เราต้องเดินทางไปทางตะวันตกเฉียงใต้เพื่อหาไวน์ บาโรโล (Barolo) ส่วน บาร์บาเรสโก (Barbaresco) อยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือ ทั้งสองเขตทำไวน์จากเน็บบิโอโลล้วน เวลารินชิมเคียงกัน เราจึงอาจพบกลิ่นกุหลาบหรือเชอร์รีได้ในทั้งสองแก้ว 

ความต่างที่น่าลองจับอยู่ตรงจิบแรก โดยเฉพาะเมื่อไวน์ยังอายุน้อย บาโรโล มักให้สัมผัสแทนนินที่แน่นกว่า พอกลืนแล้วความฝาดยังจับอยู่ตามเหงือก ส่วนบาร์บาเรสโกมีแนวโน้มจะเผยกลิ่นดอกไม้และรสผลไม้ให้ชื่นชมได้เร็วกว่า แทนนินยังชัดตามบุคลิกขององุ่น แต่หลายขวดดื่มได้รื่นรมย์ตั้งแต่อายุยังน้อย 

ระยะเวลาที่เราอาจพบไวน์สองรุ่นนี้บนชั้นขายก็ต่างกันด้วย สำหรับรุ่นปกติ บาโรโล ต้องบ่มอย่างน้อย 38 เดือน ในจำนวนนั้นต้องอยู่ในถังไม้อย่างน้อย 18 เดือน ส่วนบาร์บาเรสโกต้องบ่มอย่างน้อย 26 เดือน โดยอยู่ในถังไม้อย่างน้อย 9 เดือน ดังนั้น หากเป็นองุ่นจากปีเก็บเกี่ยวเดียวกันและผู้ผลิตเลือกจำหน่ายทันทีที่ครบกำหนด เราจะมีโอกาสชิมบาร์บาเรสโกก่อนบาโรโลหนึ่งปีเต็ม ส่วนจะเปิดขวดไหนแล้วถูกปากกว่า ยังมีเรื่องแปลงปลูก ปีเก็บเกี่ยว และรสมือของผู้ผลิตให้พิจารณา 

ถ้าจะลองชิมตาม ผมอยากชวนให้เก็บคำว่า ‘บาโรโลแน่นกว่า’ ไว้เป็นคำถามก่อน เพราะบาร์บาเรสโกจากบางแปลงก็ให้แทนนินหนักแน่นได้เหมือนกัน ลองเลือกไวน์ปีเดียวกันจากผู้ผลิตรายเดียวกัน แล้วสังเกตเพียงสองจังหวะ ตอนยกแก้วขึ้นดม กลิ่นของแก้วไหนเปิดออกมาก่อน? พอกลืนแล้ว แทนนินของแก้วไหนยังจับเหงือกอยู่นานกว่า? ถ้าสองคำตอบนั้นชี้ไปคนละแก้ว เราก็เริ่มอธิบายความต่างของบาโรโลกับบาร์บาเรสโกคู่นั้นได้ด้วยภาษาของเราเอง 

ผู้ผลิตที่ผมอยากเลือกมาชิม คือ ‘ปีโอ เชซาเร’ (Pio Cesare) ลองเลือกบาโรโล ‘ปีโอ’ (Barolo ‘Pio’) กับบาร์บาเรสโก ‘ปีโอ’ (Barbaresco ‘Pio’) จากปีเก็บเกี่ยวเดียวกัน เราจะได้ชิมว่า เมื่อคนทำไวน์บ้านเดียวกันมีองุ่นจากสองถิ่นอยู่ในมือ เขาเลือกถ่ายทอดบุคลิกของแต่ละถิ่นออกมาอย่างไร เรื่องน่าสนใจซ่อนอยู่ตั้งแต่ตอนเลือกองุ่นเข้าโรงไวน์แล้ว 

สำหรับบาโรโล ผู้ผลิตระบุว่าใช้องุ่นจาก เก้าแปลง กระจายอยู่ในห้าหมู่บ้าน ในขวดเดียวจึงมีทั้งองุ่นจากแปลงออร์นาโต (Ornato) ในเซร์ราลุงกา ดัลบา (Serralunga d’Alba) และจากแปลงราเวรา (Ravera) ในโนเวลโล (Novello) ร่วมกับองุ่นจากแปลงอื่นอีกเจ็ดแห่ง 

ส่วนบาร์บาเรสโกมาจาก สี่แปลง สามแปลงอยู่ในเตรโซ (Treiso) อีกแปลงอยู่ที่ซานร็อกโก เซโน เดลวีโอ (San Rocco Seno d’Elvio) ในเขตเมืองอัลบา พอพลิกกลับมาดูฉลากหน้า ชื่อ Barolo หรือ Barbaresco ที่เห็นเพียงชื่อเดียวจึงครอบคลุมไปถึงเนินเขาหลายแห่ง และยังมีฝีมือของคนที่เลือกว่าจะนำองุ่นจากเนินเหล่านั้นมารวมกันอย่างไร 

แล้วตอนชิม เราควรมองหาอะไร? ผมอยากเจาะคำว่า ‘ฝาด’ ที่คุ้นจากจิบแรกให้ละเอียดขึ้นอีกนิด สมมติว่าทั้งสองแก้วทำให้เหงือกรู้สึกแห้งพอ ๆ กัน ลองวางแก้วลงแล้วรอดูสักครู่ ความฝาดของแก้วไหนค่อย ๆ คลาย ส่วนแก้วไหนยังทิ้งสัมผัสสากบาง ๆ ไว้ข้างกระพุ้งแก้ม? 

คราวนี้ย้อนกลับไปดมอีกที บางทีสิ่งที่ทำให้เราแยกสองแก้วออก อาจเป็นกลิ่นกุหลาบที่จำได้แม่น หรือกลิ่นเชอร์รีที่ยังรู้สึกได้หลังกลืน การจดรายละเอียดเล็ก ๆ เหล่านี้มีข้อดีตรงที่ เมื่อเปิดบาโรโลหรือบาร์บาเรสโกของผู้ผลิตอีกราย เรามีสิ่งที่สังเกตจากขวดจริงไปลองเทียบ

จากเนินเขารอบอัลบา ยังมีเน็บบิโอโลอีกถิ่นหนึ่งที่น่าตามไปชิม คราวนี้ต้องข้ามจากปีเอมอนเตไปถึง วัลเตลลีนา (Valtellina) ทางเหนือของแคว้นลอมบาร์เดีย (Lombardia) เมื่อไปถึงที่นั่น แม้แต่ชื่อองุ่นที่คนท้องถิ่นเรียกก็เปลี่ยนไป

วัลเตลลีนา: เมื่อเน็บบิโอโลมีอีกชื่อหนึ่ง

ถ้าเจอคำว่า ‘Chiavennasca’ (เคียเวนนัสกา) ในรายการไวน์อิตาลี คงมีน้อยคนที่จะอ่านแล้วนึกไปถึงบาโรโลหรือบาร์บาเรสโd ชื่อนี้เป็นคำที่คนในวัลเตลลีนา (Valtellina) หุบเขาทางเหนือของแคว้นลอมบาร์เดีย (Lombardia) ใช้เรียก เน็บบิโอโล 

ลองนึกถึงตอนที่เรารู้จักชาร์ดอนเนย์ผ่านชื่อชาบลี คราวนั้นเราจำองุ่นได้จากชื่อถิ่นปลูก ส่วนคราวนี้เราได้รู้จักองุ่นพันธุ์เดิมผ่านชื่อที่คนอีกถิ่นใช้เรียกกัน ซึ่งเป็นเรียกปกติ มีองุ่นอีกนับไม่ถ้วนที่มีมากกว่าหนึ่งชื่อ อันสืบเนื่องมาจากภาษาที่ใช้ในท้องถิ่นนั้น ๆ 

เมื่อชิม สิ่งที่น่าสังเกตเป็นอันดับแรก คือน้ำหนักของไวน์ เน็บบิโอโลจากหุบเขาแห่งนี้ โดยทั่วไปมีเนื้อไวน์ปานกลาง ความท้าทายของผู้ปลูกอยู่ที่การรอให้ผลสุกเพียงพอจนมีกลิ่นรสของผลไม้มารับกับความเปรี้ยวและแทนนินที่เด่นอยู่แล้วในองุ่นพันธุ์นี้ โดยเฉพาะในปีที่อากาศหนาวเย็น 

พอมาถึงตรงนี้ คำว่า ‘สุกเพียงพอ’ ก็มีความหมายสำหรับคนที่นั่งจิบด้วย ลองสังเกตว่าหลังกลืนไปแล้ว เรายังรู้สึกถึงรสเชอร์รีอยู่นานพอ ๆ กับความฝาดที่เหงือก หรือรสผลไม้จางไปก่อนจนความฝาดเด่นขึ้นมา ทั้งสองจังหวะให้ความรู้สึกในปากต่างกัน แม้เราจะจดคำบรรยายไว้ว่าสามแก้วนี้ มี ‘เชอร์รี’ และ ‘แทนนิน’ เหมือนกันก็ตาม 

ถ้าจะหาแก้วที่สามมาวางต่อจากไวน์สองขวดของปีโอ เชซาเร ผมอยากลองไวน์ของ ‘อาร์เปเป’ (ArPePe) หนึ่งในผู้ผลิตวัลเตลลีนา คราวนี้ผมอยากสลับลำดับการชิมสักหน่อย เริ่มจากวัลเตลลีนาก่อน แล้วค่อยย้อนกลับไปหาบาร์บาเรสโกและบาโรโล เพราะหลังจากได้รู้จักเน็บบิโอโลในแก้วที่มีน้ำหนักปานกลางแล้ว เราอาจแยกได้ดีขึ้นว่า ความรู้สึก ‘แน่น’ ที่จำได้จากจิบแรกนั้นมาจากอะไร จากเนื้อไวน์ที่รู้สึกเต็มปากขณะจิบ หรือจากแทนนินที่ยังจับเหงือกอยู่แม้วางแก้วลงไปแล้ว 

บทส่งท้าย

กลับมาที่โต๊ะอาหาร ครั้นซอมเมอลิเยร์เดินมาถามว่าไวน์เป็นอย่างไร เราจะเล่าอะไรให้เขาฟัง? บางคนอาจจำกลิ่นกุหลาบได้แม่นที่สุด ส่วนใครที่สะดุดใจกับไวน์ตั้งแต่เห็นสี อาจตอบอย่างตรงไปตรงมาว่า “ตอนแรกผมนึกว่าจะเบากว่านี้ พอจิบแล้วความฝาดอยู่กับผมนานทีเดียว”

ทีนี้ถ้าซอมเมอลิเยร์ถามต่ออีกนิดว่า “แล้วชอบตรงไหนครับ?” เราอาจพบว่ารายละเอียดที่ทำให้ประหลาดใจในจิบแรก กลับเป็นสิ่งที่ทำให้ชอบไวน์แก้วนั้นที่สุดก็เป็นได้ 

ผมชอบคำถามหลังนี้ เพราะคำตอบมีความหมายต่อไวน์แก้วถัดไป สมมติว่าเราชอบกลิ่นดอกไม้ของบาโรโล (Barolo) ขวดหนึ่ง และชอบแทนนินที่ค่อย ๆ คลายหลังกลืน วันหน้าพอเจอเน็บบิโอโลจากผู้ผลิตอีกราย เราก็มีรายละเอียดเล็ก ๆ จากแก้วเดิมให้เปรียบเทียบ บางทีแก้วใหม่อาจหอมถูกใจยิ่งกว่า หรือบางทีเรายังคิดถึงสัมผัสของขวดก่อน 

ถึงตอนนั้นชื่อผู้ผลิตบนฉลากคงเป็นชื่อที่เราอยากบันทึกเอาไว้ในความทรงจำ

 

อนันต์ ลือประดิษฐ์