‘เดวิด ซินแคลร์’ ปฏิวัติความเชื่อใหม่ ทำไมเราถึงไม่จำเป็นต้องแก่

ลองหลับตาแล้วจินตนาการถึงโลกที่เราไม่ต้องเฝ้ามองคนที่เรารักค่อย ๆ ร่วงโรยไปตามกาลเวลา โลกที่คำว่า ‘เกษียณ’ ไม่ได้หมายถึงการนั่งรถเข็นหรือความจำที่เลือนหาย แต่คือการเริ่มต้นงานอดิเรกใหม่ในวัย 90 ด้วยร่างกายที่กระฉับกระเฉงเหมือนคนอายุ 30 ปี... ฟังดูเหมือนนิยายวิทยาศาสตร์ที่เพ้อฝันใช่ไหม?

เป็นเวลาหลายพันปีที่มนุษยชาติยอมรับ ‘ความแก่ชรา’ (Aging) ในฐานะสัจธรรมที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เรามองเป็นกระบวนการธรรมชาติ เป็นต้นทุนที่ต้องจ่ายแลกกับการได้มีชีวิตอยู่ และเป็นจุดหมายปลายทางที่ทุกคนต้องไปถึงในที่สุด แต่ถ้ามีใครสักคนลุกขึ้นมาบอกว่า ทุกสิ่งที่เราเคยเชื่อเกี่ยวกับความแก่ชรานั้น... “ผิดทั้งหมด” จะเป็นอย่างไร 

‘ดร. เดวิด ซินแคลร์’ (Dr. David Sinclair) ศาสตราจารย์ด้านพันธุศาสตร์จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ผู้ที่นิตยสาร Time ยกย่องให้เป็นหนึ่งในผู้ทรงอิทธิพลที่สุดในโลก ได้โยนระเบิดลูกใหญ่ใส่ความเชื่อเดิมของวงการวิทยาศาสตร์ด้วยประโยคที่ฟังดูบ้าบิ่น

“ดูเหมือนเป็นความจริงที่ปฏิเสธไม่ได้ว่าความแก่ชราเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่จะเกิดอะไรขึ้นถ้าทุกสิ่งที่เราถูกสอนให้เชื่อเกี่ยวกับความแก่ชรานั้นผิดทั้งหมด?”

คำถามนี้กลั่นมาจากผลการทดลองในห้องแล็บระดับโลกนานนับทศวรรษ ซินแคลร์ไม่ได้มองว่าความแก่คือ ‘ธรรมชาติ’ แต่มันคือ ‘โรค’ ชนิดหนึ่ง และที่สำคัญไปกว่านั้นคือ โรคนี้สามารถรักษาได้!

ในบทความนี้ เราจะร่วมเดินทางไปกับ ดร. ซินแคลร์ เพื่อทลายกำแพงความเชื่อเก่า ๆ เจาะลึกลงไปในระดับโมเลกุลเพื่อดูว่า ‘นาฬิกาแห่งชีวิต’ ทำงานอย่างไร และเหตุใดการหยุดยั้งความร่วงโรย จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการยืดเวลาตาย แต่คือการมอบ ‘ชีวิต’ ที่มีคุณภาพให้แก่มนุษยชาติอย่างที่ไม่เคยมีปรากฏมาก่อน

ทำไมความแก่จึงไม่ใช่เรื่องของ ‘การเสื่อมสภาพ’ อย่างที่เราคิด

ตลอดศตวรรษที่ผ่านมา วงการวิทยาศาสตร์พยายามหาคำอธิบายว่า “ทำไมเราถึงแก่?” ทฤษฎีที่ฮิตที่สุดที่พวกเราคุ้นเคยกันดีคือ ‘ทฤษฎีอนุมูลอิสระ’ (Free Radical Theory) ที่บอกว่าร่างกายเราเหมือนเครื่องจักรที่เกิดสนิม ยิ่งเราหายใจ ยิ่งเรากิน เรายิ่งสะสมสารพิษที่มากัดกินเซลล์จนพัง หรืออีกทฤษฎีหนึ่งที่เชื่อว่า ร่างกายเราจงใจ ‘ปลิดชีพ’ เพื่อสละทางให้คนรุ่นใหม่ได้อยู่รอดตามกฎการคัดเลือกโดยธรรมชาติ (Group Selection)

แต่ ดร. ซินแคลร์ ชี้ให้เห็นว่า ความเชื่อเหล่านั้น ‘ตาย’ ไปนานแล้วในห้องทดลอง

อย่างแรกเลย แนวคิดที่ว่าเราตายเพื่อให้สายพันธุ์อยู่รอดนั้นถูกลบล้างไปสิ้นเชิง เพราะในทางวิวัฒนาการ สิ่งมีชีวิตจะทำทุกอย่างเพื่อ ‘ส่งต่อยีนของตัวเอง’ ไม่ได้ยอมตายเพื่อใครทั้งนั้น ส่วนเรื่องอนุมูลอิสระที่บอกว่าการกินสารต้านอนุมูลอิสระเยอะ ๆ จะช่วยให้เราเป็นอมตะ ผลการทดลองส่วนใหญ่กลับออกมาน่าผิดหวัง สัตว์ที่ได้รับสารเหล่านั้นอาจดูแข็งแรงขึ้นบ้าง แต่พวกมันไม่ได้มีอายุขัยสูงสุด (Maximum Lifespan) ที่ยาวนานขึ้นเลยแม้แต่น้อย

แล้วอะไรล่ะคือหลักฐานที่ยืนยันว่า “ความแก่ไม่ใช่ความพินาศของข้อมูลทางพันธุกรรม?”

คำตอบที่ชวนตะลึงที่สุดมาจากการทำ ‘โคลนนิ่ง’ (Cloning) 

ซินแคลร์ หยิบยกเรื่องนี้มาขยี้ประเด็นได้อย่างคมคาย ถ้าความแก่ชราเกิดจากการที่ DNA ของเรากลายพันธุ์ (Mutation) จนเสียหายไปหมดแล้วจริง ๆ เราจะไม่มีทางสร้างชีวิตใหม่ที่สมบูรณ์จากเซลล์แก่ ๆ ได้เลย แต่ความสำเร็จในการโคลนนิ่งสัตว์ อย่าง ‘แกะดอลลี่’ หรือ การโคลนนิ่งวัวและหนูในเวลาต่อมา พิสูจน์ให้เราเห็นว่า เซลล์จากสัตว์ที่แก่ชราแล้ว ยังคงเก็บ ‘พิมพ์เขียว’ (DNA) ที่สมบูรณ์แบบของวัยเยาว์เอาไว้ข้างใน

“จากข้อเท็จจริงที่ว่าการถ่ายโอนนิวเคลียสสามารถใช้ในการโคลนนิ่งได้ เราจึงสามารถพูดได้ด้วยความมั่นใจอย่างสูงว่า ความแก่ชราไม่ได้เกิดจากการกลายพันธุ์ในดีเอ็นเอของนิวเคลียส”

นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญ ที่หมายความว่า ‘รหัสชีวิต’ ของเราไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่ร่างกายเรา ‘ลืม’ วิธีอ่านรหัสเหล่านั้นต่างหาก หาก DNA คือหนังสือประวัติศาสตร์ที่ยังวางอยู่บนชั้น หนังสือเล่มนั้นไม่ได้ถูกเผาทำลาย แต่มันแค่มีฝุ่นเกาะหนาจนเรามองไม่เห็นข้อความข้างใน

และนี่คือที่มาของทฤษฎีที่จะเปลี่ยนประวัติศาสตร์มนุษยชาติ

ทฤษฎีข้อมูลของความแก่ชรา (The Information Theory of Aging) 

ทำไมเราถึงแก่? ดร. ซินแคลร์เสนอคำตอบที่เรียบง่ายแต่สั่นสะเทือนวงการว่า “ความแก่คือการสูญเสียข้อมูล” 

เพื่อให้เข้าใจเรื่องนี้ เราต้องมองร่างกายมนุษย์ในรูปแบบของ ‘ระบบจัดเก็บข้อมูล’ ซึ่งซินแคลร์แบ่งข้อมูลในร่างกายเราออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ ดังนี้

1. จีโนม (Genome) ข้อมูลดิจิทัลที่ไม่มีวันตาย

ลองนึกภาพว่าร่างกายคุณคือคอมพิวเตอร์เครื่องหนึ่ง จีโนม (ข้อมูลพันธุกรรมทั้งหมดของสิ่งมีชีวิต) คือ ‘ฮาร์ดแวร์’ หรือข้อมูลในรูปแบบ ‘ดิจิทัล’ (Digital) มันคือรหัส DNA ที่เรียงตัวกันอย่างแม่นยำ ข้อมูลนี้มีความเสถียรสูงมาก เหมือนแผ่น DVD ที่บันทึกซอฟต์แวร์ต้นฉบับเอาไว้ แม้เวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน รหัสเหล่านี้ก็ยังคงอยู่เกือบสมบูรณ์ 

2. อีพิจีโนม (Epigenome) ระบบแอนะล็อกที่แสนเปราะบาง

ความมหัศจรรย์อยู่ตรงนี้ แม้ทุกเซลล์ในตัวเราจะมี DNA เหมือนกันหมด แต่ทำไมเซลล์สมองถึงทำหน้าที่คิด และเซลล์หัวใจถึงทำหน้าที่เต้น? คำตอบคือ อีพิจีโนม (กลไกเหนือพันธุกรรมที่ทำหน้าที่ควบคุมการเปิดหรือปิดการทำงานของยีน) 

“หากจีโนมคือคอมพิวเตอร์ อีพิจีโนมก็คือซอฟต์แวร์”

ปัญหาคือ อีพิจีโนมทำงานในระบบ ‘แอนะล็อก’ (Analog) ซึ่งขึ้นอยู่กับการสะสมตัวของโปรตีนและสารเคมีรอบ ๆ สาย DNA ข้อมูลระบบแอนะล็อกนี้ ‘เปราะบาง’ กว่าดิจิทัลมาก มันถูกรบกวนได้ง่ายจากสิ่งแวดล้อม รังสี หรือไลฟ์สไตล์ที่ไม่ดี

รอยขีดข่วนบนแผ่น DVD: เมื่อเซลล์ ‘ลืม’ ว่าตัวเองเป็นใคร

นี่คือจุดที่ความแก่เริ่มต้นขึ้น เมื่อเราใช้ชีวิตไปเรื่อย ๆ ระบบอีพิจีโนมจะเริ่มได้รับความเสียหาย ซินแคลร์เปรียบว่ามันเหมือน ‘รอยขีดข่วนบนแผ่น DVD’ แม้ข้อมูลเพลง (DNA) ในแผ่นจะยังอยู่ครบ แต่เมื่อแผ่นมีรอยขีดข่วนสะสมมากขึ้นเรื่อย ๆ (เรียกว่า Epigenetic Noise หรือ สัญญาณรบกวนทางอีพิจีเนติกส์) เครื่องเล่นก็เริ่มอ่านข้อมูลผิดพลาด เพลงเริ่มกระตุก หรือข้ามจังหวะไป

ในระดับเซลล์ สิ่งนี้เรียกว่าการสูญเสีย อัตลักษณ์ของเซลล์ (Cellular Identity) เซลล์หัวใจอาจจะเริ่มลืมว่าต้องเต้นอย่างไร หรือเซลล์ผิวหนังอาจจะเริ่มทำงานสับสนเหมือนเซลล์ชนิดอื่น เมื่อเซลล์นับล้าน ๆ เซลล์ในร่างกาย ‘ลืม’ หน้าที่และทำงานผิดเพี้ยนไปพร้อม ๆ กัน ความโกลาหลนี้เองที่เราเรียกว่า ‘ความแก่ชรา’

สรุปสั้น ๆ คือ DNA ของคุณไม่ได้พัง แต่ ‘ซอฟต์แวร์’ ที่สั่งการต่างหากที่รวน และข่าวดีที่ซินแคลร์บอกเราก็คือ “เราสามารถขัดรอยขีดข่วนเหล่านั้นออกเพื่อให้เครื่องกลับมาอ่านแผ่นได้ชัดเจนอีกครั้ง”

วงจรการเอาชีวิตรอดดึกดำบรรพ์

เมื่อประมาณ 4 พันล้านปีก่อน ในมหาสมุทรที่เต็มไปด้วยอันตราย สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวบรรพบุรุษของเราที่ชื่อว่า ‘แมกนา ซูเปอร์สเตส’ (Magna superstes - สิ่งมีชีวิตสมมติที่เป็นตัวแทนของบรรพบุรุษผู้รอดชีวิตที่ยิ่งใหญ่) ได้พัฒนากลไกที่ชาญฉลาดขึ้นมาเพื่อรับมือกับโลกที่โหดร้าย

กลไกนั้นคือ ‘วงจรการเอาชีวิตรอด’ (Survival Circuit) ซึ่งทำหน้าที่ตัดสินใจเรื่องสำคัญเพียงสองอย่าง หนึ่งคือการซ่อมแซมตัวเอง และสองคือการสืบพันธุ์ เมื่อสภาวะแวดล้อมดี มันจะสั่งให้เซลล์แบ่งตัว แต่เมื่อเกิดอันตราย (เช่น รังสีจากดวงอาทิตย์ทำลาย DNA) มันจะสั่งให้หยุดสืบพันธุ์แล้วทุ่มทรัพยากรทั้งหมดไปที่การ ‘ซ่อมแซม’

Sirtuins: ผู้บัญชาการทีมกู้ภัยระดับโมเลกุล

ในร่างกายมนุษย์ปัจจุบัน ตัวละครหลักที่สืบทอดหน้าที่นี้มา คือยีนกลุ่มที่เรียกว่า เซอร์ทูอิน (Sirtuins - กลุ่มโปรตีนที่ทำหน้าที่ควบคุมสุขภาพของเซลล์และการตอบสนองต่อความเครียด) มนุษย์เรามีเซอร์ทูอินอยู่ 7 ชนิด (SIRT1 ถึง SIRT7) ซึ่งซินแคลร์เปรียบพวกมันเหมือน ‘ผู้บัญชาการทีมกู้ภัย’

หน้าที่ปกติของเซอร์ทูอิน คือการควบคุม อีพิจีโนม หรือการดูแลให้ยีนที่ควร ‘ปิด’ นั้นถูกปิดไว้อย่างแน่นหนา เพื่อรักษาอัตลักษณ์ของเซลล์ (เช่น คอยสั่งว่า “เธอเป็นเซลล์สมองนะ อย่าไปทำตัวเป็นเซลล์ผิวหนัง”)

ความโกลาหล: เมื่อทีมกู้ภัย ‘หาทางกลับบ้านไม่ถูก’

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อเราอายุมากขึ้น โลกยุคใหม่เต็มไปด้วยสิ่งเร้าที่ทำลาย DNA ของเราตลอดเวลา ทั้งรังสี UV, มลภาวะ, และสารเคมี เมื่อ DNA เกิดความเสียหาย เซอร์ทูอินจะต้องละทิ้งหน้าที่หลัก (การควบคุมยีน) เพื่อวิ่งไปซ่อมแซมรอยแตกหักของ DNA

ลองนึกภาพพนักงานดับเพลิงที่กำลังนั่งเฝ้าหน้าจอควบคุมระบบไฟฟ้าในเมือง (อีพิจีโนม) พอเกิดไฟไหม้ (DNA เสียหาย) เขาก็ต้องทิ้งหน้าจอเพื่อไปดับไฟ ปัญหาก็คือ เมื่อไฟไหม้เกิดขึ้นบ่อยครั้งเกินไป พนักงานดับเพลิงเหล่านี้เริ่มล้า สับสน และบางส่วนก็ “หาทางกลับไปที่หน้าจอควบคุมไม่ถูก”

ผลที่ตามมาคืออะไร? ระบบควบคุมไฟฟ้าในเมืองเริ่มรวน ยีนที่ควรจะปิดกลับเปิด ยีนที่ควรจะเปิดกลับปิด เซลล์เริ่มสูญเสียตัวตนที่เรียกว่า Ex-differentiation (สภาวะที่เซลล์สูญเสียลักษณะเฉพาะทางหน้าที่ของตนเอง)

ซินแคลร์อธิบายความโกลาหลนี้ไว้ว่า

“เซลล์สูญเสียตัวตนและทำงานผิดปกติ ความโกลาหลตามมา ความโกลาหลนั้นก่อตัวขึ้นในรูปของความแก่ชรา นี่คือสัญญาณรบกวนทางอีพิจีเนติกส์ที่เป็นหัวใจของทฤษฎีแบบรวมศูนย์ของเรา”

เซลล์ที่สับสนเหล่านี้บางส่วนจะกลายเป็น เซลล์ซอมบี้ (Senescent cells เซลล์ที่หยุดแบ่งตัวแต่ไม่ยอมตาย และยังส่งสัญญาณอักเสบทำลายเซลล์รอบข้าง) ซึ่งเป็นต้นเหตุของโรคมะเร็งและโรคเสื่อมถอยต่าง ๆ ทั่วร่างกาย

พูดง่าย ๆ คือ ความแก่ไม่ใช่เรื่องของความเสื่อมโทรมตามกาลเวลา แต่มันคือผลข้างเคียงจากการที่ร่างกายพยายาม ‘เอาชีวิตรอด’ มากเกินไปนั่นเอง

เลิกแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ ถึงเวลาจัดความแก่ชราเป็น ‘โรค’

ลองนึกภาพเทศกาลงานวัดที่มีเกม ‘ตีตัวตุ่น’ (Whack-a-mole) ที่ตัวตุ่นจะโผล่หัวออกมาจากหลุมให้เราเอาค้อนทุบ พอทุบตัวนี้ลงไป อีกตัวก็โผล่ขึ้นมาใหม่... ดร. ซินแคลร์ เปรียบเทียบว่า นี่แหละคือภาพสะท้อนของ ‘วงการแพทย์สมัยใหม่’ ในปัจจุบัน

เมื่อเราอายุมากขึ้น เราเริ่มเป็นโรคหัวใจ หมอก็รักษาหัวใจ พอรักษาเสร็จไม่นาน โรคมะเร็งก็โผล่ขึ้นมา พอจัดการมะเร็งได้ อัลไซเมอร์ก็ถามหา เรามัวแต่เสียเวลาและงบประมาณมหาศาลไปกับการไล่ทุบ ‘ตัวตุ่น’ หรืออาการของโรคแต่ละอย่างที่โผล่ขึ้นมา โดยที่หลงลืมไปว่า “ตัวตุ่นทุกลูกโผล่มาจากหลุมเดียวกัน” และหลุมนั้นก็คือ ความแก่ชรา (Aging) ความแก่คือต้นเหตุของทุกสรรพโรค

สถิติทางการแพทย์ระบุชัดเจนว่า ‘อายุ’ คือปัจจัยเสี่ยง (Risk factor) อันดับหนึ่งของเกือบทุกโรคที่คร่าชีวิตมนุษย์ในปัจจุบัน หากเราสามารถชะลอความแก่ได้เพียงเล็กน้อย เราจะสามารถลดอัตราการเกิดโรคหัวใจ มะเร็ง และเบาหวานได้พร้อมกันทั้งหมดในคราวเดียว แต่น่าแปลกที่ในปัจจุบัน องค์การอนามัยโลก (WHO) และรัฐบาลส่วนใหญ่ ยังไม่ยอมรับว่าความแก่คือ ‘โรค’ (Disease)

เหตุผลที่ ดร. ซินแคลร์ ออกมาเรียกร้องให้จัดประเภทความแก่เป็นโรค ไม่ใช่เพื่อความสวยงามทางวิชาการ แต่เป็นเรื่องของ ‘สิทธิในการรักษา’ เพราะถ้าความแก่ไม่ถูกมองว่าเป็นโรค บริษัทยาจะไม่สามารถจดทะเบียนยาที่เน้นการ ‘รักษาความแก่’ โดยตรงได้ ตามด้วยงบประมาณวิจัยมหาศาลจะยังคงถูกเทไปที่การรักษาปลายเหตุ และประกันสุขภาพจะไม่ครอบคลุมการป้องกันความร่วงโรยล่วงหน้า

ปฏิญญาเพื่อมนุษยชาติ

ซินแคลร์เชื่อมั่นว่า หากเราเปลี่ยนนิยามของมันได้ ทรัพยากรทั่วโลกจะถูกระดมมาเพื่อหาทาง ‘ซ่อมแซม’ ระบบอีพิจีโนมของเราอย่างจริงจัง

“ผมเชื่อว่าความแก่ชราคือโรค ผมเชื่อว่ามันรักษาได้ ผมเชื่อว่าเราสามารถรักษามันได้ในช่วงชีวิตของเรา และในการทำเช่นนั้น ผมเชื่อว่าทุกสิ่งเรารู้เกี่ยวกับสุขภาพของมนุษย์จะถูกเปลี่ยนแปลงไปโดยพื้นฐาน”

การขยับสถานะของความแก่ให้กลายเป็น ‘โรคที่รักษาได้’ จะช่วยสร้างความเท่าเทียมในการเข้าถึงเทคโนโลยีชะลอวัย ไม่ใช่แค่สำหรับมหาเศรษฐี แต่สำหรับมนุษย์ทุกคนที่ต้องการใช้ชีวิตช่วงปีท้าย ๆ อย่างมีคุณภาพและสมศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

ขัดรอยขีดข่วนบนแผ่นชีวิต เพื่อนิยามใหม่ของคำว่า ‘ตลอดกาล’

การเดินทางผ่านความซับซ้อนของอีพิจีโนมและยีนเซอร์ทูอินทำให้เราได้เห็นความจริงข้อใหม่ว่า ร่างกายมนุษย์ไม่ใช่เครื่องจักรที่รอวันผุพังตามกาลเวลา แต่เป็นระบบสารสนเทศที่ชาญฉลาด ซึ่งเพียงแค่กำลัง ‘ส่งสัญญาณผิดพลาด’ เท่านั้น

ภาพเปรียบเทียบเรื่อง ‘รอยขีดข่วนบนแผ่น DVD’ ไม่ได้เป็นเพียงการอุปมาอุปไมยที่สวยงาม แต่คือความหวัง เพราะหากรหัสชีวิต (DNA) ของเรายังคงสมบูรณ์อยู่ข้างใน สิ่งที่เราต้องทำจึงไม่ใช่การพยายามสร้างชีวิตใหม่ แต่คือการเรียนรู้วิธี ‘ขัดเกลา’ เอาสัญญาณรบกวนเหล่านั้นออกไป เพื่อให้เพลงแห่งความเยาว์วัยได้กลับมาบรรเลงอย่างชัดเจนอีกครั้ง

ดร. เดวิด ซินแคลร์ ได้ฝากประโยคที่สั้นแต่ทรงพลังที่สุดไว้เป็นเครื่องเตือนใจแก่เราทุกคนว่า

“ไม่มีกฎทางชีววิทยาใด ๆ ที่ระบุว่าเราต้องแก่ชรา”

คำพูดนี้คือการประกาศอิสรภาพจากพันธนาการทางความคิดแบบเดิม ๆ ในอนาคตอันใกล้ การรักษาความแก่ชราอาจกลายเป็นเรื่องปกติพอ ๆ กับการกินยาลดไข้ แต่ในระหว่างที่เทคโนโลยีเหล่านั้นกำลังเดินทางมาถึง สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการเริ่ม ‘ปลุก’ วงจรการเอาชีวิตรอดในตัวคุณตั้งแต่วันนี้

ไม่ว่าจะเป็นการทำ Intermittent Fasting (การจำกัดช่วงเวลาการรับประทานอาหาร), การออกกำลังกายที่ท้าทายขีดจำกัด หรือการเลือกรับประทานสารอาหารที่ช่วยเสริมการทำงานของเซอร์ทูอิน ทุกทางเลือกคือการส่งสัญญาณบอกเซลล์ว่า “นี่ยังไม่ใช่เวลาที่จะยอมแพ้”

เราไม่ได้แค่พยายามจะมีชีวิตที่ยืนยาวขึ้น (Lifespan) แต่เรากำลังร่วมกันสร้างยุคสมัยที่ช่วงเวลาแห่งความมีสุขภาพดี (Healthspan) จะคงอยู่ไปจนวินาทีสุดท้ายของลมหายใจ เพราะความแก่ชราไม่ใช่ชะตากรรมที่ต้องจำนน... แต่คือปริศนาที่วันนี้เรามีคำตอบในการรักษาแล้ว.

 

เรื่อง: เอกประภู บรรณสรณ์

ภาพ: Getty Images 

 

ที่มา:

- Sinclair, David A., and Matthew D. LaPlante. Lifespan: Why We Age—and Why We Don't Have To. Atria Books, 2019.

.