‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ชี้อาชญากรรมสิ่งแวดล้อมไทยเกิดไม่ได้ หากไร้ทุจริตในวงราชการ

‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ชี้อาชญากรรมสิ่งแวดล้อมไทยเกิดไม่ได้ หากไร้ทุจริตในวงราชการ

‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ เปิดเบื้องหลังอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมในไทย ตั้งแต่ขบวนการลักลอบทิ้งสารพิษ เครือข่ายทุนเทา ไปจนถึง ‘ส่วยสิ่งแวดล้อม’ ที่เชื่อมโยงกลุ่มทุนกับเจ้าหน้าที่รัฐ พร้อมชี้ช่องโหว่กฎหมายและกระบวนการยุติธรรมที่ทำให้ผู้ก่อมลพิษยังลอยนวล ขณะที่ประชาชนต้องแบกรับความเสียหาย

KEY

POINTS

“อาชญากรรมสิ่งแวดล้อมเนี่ย เกิดขึ้นได้ยากถ้าไม่มีการทุจริตในวงราชการ”

เสียงสะท้อนจาก ‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ บนเวทีเสวนาและแลกเปลี่ยนความคิดเห็น ‘วิกฤติอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมในไทย: เศรษฐกิจสีเทา ความยุติธรรม และทางออกของสังคมไทย’ เพื่อร่วมสร้างสังคมที่สงบสุขอย่างยั่งยืน ด้วยความรู้ความเข้าใจ และความยุติธรรม จัดโดย นิสิต ป.โท และ ป.เอก สาขาวิชาอาชญาวิทยาและงานยุติธรรม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อวันเสาร์ 14 พฤศจิกายน 2569 ณ ห้องสิงห์ดำสเปซ ชั้น 1 อาคาร 3 คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

การทำงานคลุกคลีเคียงข้างชาวบ้านผู้ตกเป็นเหยื่อมลพิษมายาวนานหลายทศวรรษ ทำให้เพ็ญโฉมมองเห็นภาพความจริงที่น่าสะพรึงกลัว ยามที่สารเคมีอันตรายและกากอุตสาหกรรมไหลทะลักเข้าท่วมผืนดิน น้ำบาดาล และวิถีชีวิตของชุมชน  สำหรับเธอ สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่อุบัติเหตุ ไม่ใช่ความประมาทเลินเล่อ และยิ่งไม่ใช่ความผิดทางแพ่งหรือปกครองธรรมดา หากแต่มันคือการจงใจกระทำผิดอย่างเป็นระบบ เป็นความรุนแรงเงียบที่กัดกินสังคมไทย

เพ็ญโฉมย้ำว่าถึงเวลาแล้วที่สังคมไทยต้องเปลี่ยนกรอบสายตาในการมองปัญหา “พฤติกรรมของคนกลุ่มนี้เนี่ย มันไม่ควรจะเรียกว่าการทำผิดธรรมดาแล้ว แต่มันน่าจะต้องเรียกว่าเป็นอาชญากรรมทางสิ่งแวดล้อม” เพราะผลกระทบจากมลพิษและกากสารพิษ แม้จะมองไม่เห็นได้ด้วยตาเปล่าในระยะแรก ทว่าความพินาศย่อยยับที่ตามมาต่อสุขภาพมนุษย์และระบบนิเวศกลับรุนแรงและมหาศาลเกินกว่าจะเยียวยาได้ด้วยมาตรการปกติ

จากบทเรียนในพื้นที่วิกฤต ไม่ว่าจะเป็นกรณีที่จังหวัดระยอง, จังหวัดราชบุรี, จังหวัดเพชรบูรณ์ จนถึงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพ็ญโฉมชี้ให้เห็นจุดร่วมที่ชวนขนลุกว่า ทุกแห่งล้วนมีเส้นทางเชื่อมโยงกลับไปหากลุ่มทุนและผู้ประกอบการกลุ่มเดียวกัน ที่อาศัยสายสัมพันธ์และเครือข่ายอิทธิพลเดินสายก่อวินาศกรรมทางสิ่งแวดล้อมซ้ำแล้วซ้ำเล่า

กลโกงของขบวนการเหล่านี้เต็มไปด้วยความแยบยลและเลือดเย็น มีตั้งแต่การปลอมแปลงใบอนุญาต ปลอมตราสัญลักษณ์ราชการเพื่อตบตา การลักลอบนำกากกรดและสารเคมีไปเททิ้งในบ่อดินรกร้าง แหล่งน้ำสาธารณะ หรือขุดฝังกลบไว้ใต้ดินเงียบ ๆ แม้กระทั่งการเช่าโกดังปิดมิดชิดแล้วแอบซุกซ่อนสารพิษอันตรายนับหมื่นตัน ก่อนจะก่อกำแพงอิฐปิดทับเพื่อไม่ให้ใครล่วงรู้

เมื่อถึงคราวที่ความจริงเริ่มแตกหรือตกเป็นเป้าการตรวจสอบ พฤติกรรมของขบวนการกลับยิ่งเหี้ยมเกรียมขึ้นไปอีก มีการวางเพลิงเผาโกดังสารพิษเพื่อทำลายหลักฐาน ยิ่งไปกว่านั้น การทำงานตรวจสอบของภาคประชาสังคมยังต้องเผชิญกับภัยคุกคามร้ายแรงถึงขั้นถูกลอบยิงข่มขู่ในระหว่างลงพื้นที่เก็บตัวอย่างมลพิษ เพ็ญโฉมตั้งคำถามว่า คนที่กล้าทำลายล้างเพื่อผลประโยชน์ถึงขนาดนี้ ย่อมไม่ใช่ผู้ประกอบการที่เพียงแค่ฝ่าฝืนกฎระเบียบ แต่คืออาชญากรเต็มขั้น

‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ชี้อาชญากรรมสิ่งแวดล้อมไทยเกิดไม่ได้ หากไร้ทุจริตในวงราชการ

สิ่งที่ค้ำจุนให้อาชญากรรมเหล่านี้ดำเนินต่อเนื่องมาได้เป็นสิบ ๆ ปี คือสิ่งที่เพ็ญโฉมเรียกว่า ‘ส่วยสิ่งแวดล้อม’ บันทึกรายจ่ายและสมุดบัญชีที่ถูกเปิดโปงออกมา กลายเป็นหลักฐานที่มัดแน่นว่ามีการจ่ายเงินใต้โต๊ะหล่อเลี้ยงเจ้าหน้าที่รัฐในแทบทุกองคาพยพ ตั้งแต่ระดับท้องถิ่น หน่วยงานที่ถืออำนาจกำกับดูแลโรงงาน อดีตข้าราชการระดับสูง ไปจนถึงคนในแวดวงกระบวนการยุติธรรม

เมื่อกลไกของรัฐถูกเงินสีเทาซื้อขาด ระบบกำกับดูแลและติดตามกากอุตสาหกรรมที่อ้างว่ารัดกุม ทั้งระบบกำกับการขนส่ง และการบังคับติดสัญญาณ GPS ที่ภาครัฐภูมิใจ จึงกลายเป็นเพียงเสือกระดาษ “ขนาดคุมเข้มมาก ๆ ก็ยังทำให้เกิดการกระทำผิดแบบเยอะมากหลายคดี... ระบบทั้งหมดเนี่ยค่ะ ล้มเหลว” เพ็ญโฉมชี้ให้เห็นว่าระบบที่ขาดความซื่อตรง ย่อมเปิดช่องให้เกิดโรงงานเถื่อนและการสวมสิทธิ์ขนถ่ายสารเคมีได้อย่างเสรี

‘เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง’ ชี้อาชญากรรมสิ่งแวดล้อมไทยเกิดไม่ได้ หากไร้ทุจริตในวงราชการ

ซ้ำร้าย บทลงโทษในกฎหมายไทยที่มีอยู่ในมือกลับอ่อนแอจนแทบไร้เขี้ยวเล็บ กฎหมายหลักอย่าง พ.ร.บ. โรงงาน หรือ พ.ร.บ. วัตถุอันตราย กำหนดโทษจำคุกเพียงไม่เกิน 2 ปี และโทษปรับสูงสุดเพียง 200,000 บาท ซึ่งเมื่อเทียบกับผลกำไรหลักร้อยล้านพันล้านที่ขบวนการกอบโกยไป เพ็ญโฉมกล่าวอย่างเจ็บปวดว่า “เงินสองแสนบาท เป็นเงินเล็กน้อยมากสำหรับการกระทำแบบนี้” มันจึงกลายเป็นเพียงต้นทุนทางธุรกิจที่คุ้มแสนคุ้มสำหรับคนทำผิด

ยิ่งไปกว่านั้น วงจรยุติธรรมไทยยังมีกับดักที่เรียกว่าการ ‘รอลงอาญา’ ซึ่งเปิดทางให้ผู้มีอิทธิพลเหล่านี้รอดพ้นจากเรือนจำซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพ็ญโฉมฉายภาพความอยุติธรรมนี้ว่า “รอลงอาญาได้ครั้งนึง เขาก็จะมีช่องในการรอดได้ตลอดไป คือเขาไม่ได้ติดคุกเลย ที่ผ่าน ๆ มาทำผิดมา 10 ปี สร้างความเสียหายสูงมาก ก็ไม่เคยติดคุก” 

เมื่อคนทำผิดไม่เคยต้องรับผิดชอบและลอยนวล ค่าเสียหายมหาศาลจากการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมจึงถูกโยนกลับมาเป็นภาระของแผ่นดิน เฉพาะกรณีโกดังสารพิษและการฝังกลบในพระนครศรีอยุธยา มีการประเมินว่าต้องใช้งบประมาณในการบำบัดฟื้นฟูดินและน้ำสูงแตะหลัก 10,000 ล้านบาท เงินภาษีของประชาชนนับหมื่นล้านต้องถูกเผาผลาญไปเพื่อเก็บกวาดซากปรักหักพังที่กลุ่มทุนสีเทาทิ้งเอาไว้ 

วิกฤตนี้ยังลุกลามเชื่อมโยงไปถึงระดับสากล ผ่านขบวนการนำเข้าขยะพลาสติกและขยะอิเล็กทรอนิกส์จากต่างประเทศ ที่หลั่งไหลเข้ามาซ้ำเติมแผ่นดินไทย เพ็ญโฉมมองว่ามาตรการห้ามนำเข้าของรัฐกลับกลายเป็นการเพิ่มมูลค่าให้สินบนสูงขึ้น 

ไม่เพียงแต่มลพิษภายในประเทศ เพ็ญโฉมยังชี้ถึงวิกฤตสารพิษข้ามพรมแดนในแม่น้ำสายหลักของภาคเหนือ ทั้งแม่น้ำกก สาย รวก โขง และสาละวิน ที่ส่งผลกระทบสาหัสต่อแหล่งน้ำอุปโภคบริโภคและพื้นที่เกษตรกรรม เธอเรียกร้องให้ฝ่ายนโยบายแสดงความเด็ดขาดในการเจรจาข้ามแดน และที่สำคัญที่สุดคือต้องหยุดปกปิดข้อมูลการปนเปื้อนสารหนู เพราะยิ่งปิดบัง ประชาชนยิ่งไร้หนทางระวังตัว และรัฐบาลเองนั่นแหละที่จะสูญสิ้นความน่าเชื่อถือ

เมื่อมองลึกลงไปถึงเบื้องหลังความล่าช้าในการแก้ไขปัญหา เพ็ญโฉมสะท้อนว่า ฟันเฟืองอำนาจรัฐมักเอาหูไปนาเอาตาไปไร่ เพราะผู้กำหนดนโยบายและนักการเมืองจำนวนไม่น้อยมีผลประโยชน์ทับซ้อนผูกโยงกับกลุ่มทุนเหล่านี้ ซ้ำร้ายในขั้นตอนการกลั่นกรองกฎหมาย ตัวแทนจากภาคเอกชนยังเข้าไปมีบทบาทชี้นำ จนทำให้มาตราสำคัญที่มุ่งคุ้มครองสาธารณะถูกตัดทอนสาระสำคัญออกไปจนเสียรูปขบวน

ด้วยเหตุนี้ ทางออกสำคัญที่เพ็ญโฉมเรียกร้องให้เร่งผลักดัน คือร่างกฎหมายการรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยและเคลื่อนย้ายสารมลพิษ (PRTR) เพื่อบังคับให้เกิดความโปร่งใสและสร้างแผนที่ฐานข้อมูลแหล่งกำเนิดสารเคมีทั่วประเทศ อีกทั้งยังเป็นหมุดหมายสำคัญหากไทยคิดจะก้าวเข้าเป็นสมาชิก OECD ภายในปี 2571 เธอจึงส่งเสียงเตือนไปยังผู้นำรัฐบาลว่า อย่าได้ถ่วงเวลาการพิจารณารับรองกฎหมายฉบับประชาชนอีกต่อไป

ควบคู่กันนั้น ในทางคดี เพ็ญโฉมย้ำว่าต้องสร้างสถานะทางกฎหมายให้คำว่า ‘อาชญากรรมสิ่งแวดล้อม’ อย่างเป็นรูปธรรม และยกระดับมาใช้ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 228 และ 237 ฟ้องร้องผู้บงการ “ต้องมองให้ชัด ตั้งเป้าให้มันชัดเจนว่า การกระทำทางอาชญากรรมสิ่งแวดล้อมของเขาเนี่ย มีเจตนาไปถึงการทำให้คนเสียชีวิตได้” พร้อมทั้งรื้อใหญ่ พ.ร.บ. โรงงาน ให้มีกลไกวางหลักประกันความเสียหายล่วงหน้า เพื่อนำมาเป็นกองทุนฟื้นฟูโดยไม่ต้องรอแบกรับด้วยงบประมาณแผ่นดิน

คำถามที่เพ็ญโฉมทิ้งไว้ให้สังคมไทยได้ตระหนัก สะท้อนให้เห็นว่าการพัฒนาที่หลงทิศหลงทาง การปล่อยให้ผลประโยชน์สีเทากัดเซาะหลักนิติธรรมจนผืนดิน สายน้ำ และลมหายใจของประชาชนปนเปื้อนไปด้วยยาพิษ ย่อมไม่ใช่หนทางสู่ความเจริญที่แท้จริง

เธอเตือนสติผู้มีอำนาจและทุกคนในชาติว่า “ไม่คุ้มเลยที่เศรษฐกิจจะเติบโต ภายใต้การแลกด้วยชีวิตคนหรือความเสียหายทางสิ่งแวดล้อม”

 

เรียบเรียง: พาฝัน ศรีเริงหล้า

ภาพ: เพจเฟซบุ๊ก อาชญาวิทยาและงานยุติธรรม จุฬาฯ