อีก 20 ปีข้างหน้า โลกยังต้องพึ่งพาไทยไหม? ถอดวิสัยทัศน์ ‘ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์’ เปลี่ยนไทยจาก ‘ผู้ซื้อ’ สู่ ‘ผู้สร้าง’

บนเวทีสัมมนาที่เต็มไปด้วยผู้นำทางความคิด นักธุรกิจ และผู้บริหารระดับประเทศ จัดโดย ‘ฐานเศรษฐกิจ’ เมื่อค่ำวันที่ 11 พฤศจิกายนที่ผ่านมา ‘ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์’ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้ขึ้นแสดงปาฐกถาพิเศษในหัวข้อ ‘Innovation Power Up : สร้างคน สร้างนวัตกรรม’ 

แต่แทนที่จะเริ่มต้นด้วยตัวเลขจีดีพีหรือถ้อยแถลงเชิงนโยบาย คุณยศชนันท์กลับโยนคำถามหนึ่งลงกลางความเงียบของห้องประชุม 

“ในอีก 20 ปีข้างหน้า โลกต้องพึ่งพาเทคโนโลยีอะไรที่คิดค้นและพัฒนาขึ้นจากประเทศไทย?”

สิ้นเสียงนั้น ทั้งห้องตกอยู่ในความเงียบงัน 

ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยคุ้นชินกับการเติบโตในฐานะ ‘ผู้ซื้อ’ และ ‘ผู้บริโภค’ เราภูมิใจกับการนำเข้าเครื่องจักร ยา ชิปเซมิคอนดักเตอร์ จนถึงโมเดลปัญญาประดิษฐ์ เรายินดีกับการเป็นฐานรับจ้างประกอบชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์หรือชิ้นส่วนยานยนต์ในห่วงโซ่การผลิตของมหาอำนาจ แต่คุณยศชนันท์ชี้ให้เห็นความจริงที่ไม่อาจปฏิเสธได้ว่า ประเทศไทยกำลังติดกับดัก การเป็นเพียงผู้รอซื้อเทคโนโลยีที่คนอื่นโยนมาให้ กำลังกลายเป็นทางตันที่ทำให้ประเทศสูญเสียอำนาจต่อรองลงไปเรื่อย ๆ

ในระดับปัจเจกบุคคล คนทำงานและคนรุ่นใหม่ในวันนี้ต่างเหนื่อยล้ากับการวิ่งไล่กวดความเปลี่ยนแปลง โลกหมุนไปทางไหน เราก็ต้องวิ่งตามไปทางนั้น คุณยศชนันท์เอ่ยถามคนฟังด้วยความเข้าอกเข้าใจว่า 

“ท่านเหนื่อยไหมที่ต้องเปลี่ยนตัวเองตลอดเวลา... เพราะเราคือ Job Seeker ไง เราคือคนที่คอยไล่หางาน พอคนทำเทคโนโลยีเขาทำออกมา เราก็ผลิตคนไปรอเตรียมเปลี่ยนตามเขา” 

เมื่อเป็นได้แค่นักล่าหางาน เราจึงไม่มีวันกำหนดอนาคตของตัวเองได้ และต้องยอมตกเป็นเบี้ยล่างของความผันผวนทางเทคโนโลยีอยู่ร่ำไป

รากเหง้าของเรื่องนี้ คุณยศชนันท์มองว่าถูกฝังลึกอยู่ในระบบการศึกษาที่ออกแบบเป็น ‘ไซโล’ (Silo) ขีดเส้นแบ่งแยกสายวิทย์-สายศิลป์อย่างเข้มงวดมาตั้งแต่ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม ระบบที่บังคับให้เด็กเลือกว่าจะเป็นอะไรตั้งแต่อายุสิบกว่าปี แล้วตัดสินชีวิตที่เหลือทั้งหมดด้วยปริญญาเพียงใบเดียว ซึ่งคุณยศชนันท์ได้ตั้งคำถามอย่างตรงไปตรงมาว่า 

“เราเรียนในมหาวิทยาลัย 4 ปี ปี 1-2 เรียนพื้นฐาน ปี 3 เฉพาะทาง ปี 4 ทำโปรเจกต์ แต่ 4 ปีนี้กลับมา label คนคนนี้ที่จะต้องมีชีวิตอยู่อีก 100 ปีว่าเป็นสายศิลป์ แล้วจะข้ามมาเป็นวิศวะไม่ได้แล้วเหรอ?” 

ไซโลเหล่านี้จึงกลายเป็นกรงขังที่ทำลายศักยภาพมนุษย์ ในวันที่อุตสาหกรรมเดิมกำลังพังทลายลงต่อหน้าต่อตา

เมื่อขยับมามองการแก้ปัญหาเชิงนโยบาย คุณยศชนันท์ชวนคิดต่อว่า ประเทศเรามักติดกับดักวิธีคิดแบบเดิมที่เชื่อว่า หากอยากเก่งเทคโนโลยีขั้นสูง สิ่งแรกที่ต้องทำคือการทุ่มเงินสร้างโรงงาน แต่เขาฟาดกลับมายาคตินี้อย่างหนักแน่นว่า 

“ท่านอยากเก่งเซมิคอนดักเตอร์ อย่างแรกที่นึกถึงคือสร้างโรงงาน... แต่โรงงานไม่ได้การันตีว่าเราจะเก่ง ประเทศที่เขาเก่งรถยนต์ เก่งเซมิคอนดักเตอร์ เขาไม่ได้เก่งเพราะมีโรงงาน แต่เขาเก่งเพราะเขามีนักฟิสิกส์ มีคนรู้ลึกระดับ Nobel Prize” 

เช่นเดียวกับ AI หากคิดจะเก่งด้วยการสร้างเพียง Data Center คุณยศชนันท์เตือนว่า เราก็จะเป็นได้แค่แหล่งให้ต่างชาติเข้ามาสูบใช้พลังงานของประเทศเท่านั้น

หากจะเปลี่ยนเกม ยุทธศาสตร์ที่คุณยศชนันท์เสนอคือ ประเทศไทยต้องรื้อโครงสร้างการพัฒนาทุนมนุษย์ใหม่ทั้งหมด โดยวางฐานรากคนเป็นพีระมิด 4 ระดับ เริ่มจากการสร้าง AI Literacy ให้คนไทยอย่างน้อย 20 ล้านคนสามารถเข้าใจและใช้งาน AI ได้ ขยับขึ้นสู่กลุ่ม Industry Ready ที่พร้อมทำงานจริง, Technology Creator ผู้สร้างสรรค์เทคโนโลยี และยอดพีระมิดสูงสุดคือ Frontier Master โดยคุณยศชนันท์เน้นย้ำว่า “ประเทศเราต้องการคนที่เชี่ยวชาญระดับมาสเตอร์ คนที่กัดไม่ปล่อย และรู้เรื่องนี้ลึกซึ้งจริง ๆ” เพื่อเป็นเสาหลักนำพาชาติในเวทีวิจัยระดับสากล

ที่น่าสนใจคือ คุณยศชนันท์ได้เสนอมุมมองต่อบทบาทของ AI ใหม่ทั้งหมด โดยมองว่าไม่ใช่แค่เครื่องมือแชตบอตหรือช่วยเขียนโค้ด แต่ต้องเป็น AI for Thai Discovery หรือเครื่องมือในการค้นพบสิ่งใหม่ที่โลกยังไม่เคยมี ย้อนกลับไปในยุคของไมเคิล แองเจโล หรือไอแซก นิวตัน มนุษย์ไม่มีการแบ่งแยกฟิสิกส์ เคมี ชีววิทยา ศิลปินและนักวิทยาศาสตร์คือคนคนเดียวกัน วันนี้คุณยศชนันท์ชี้ว่า AI จะกลายเป็นสะพานเชื่อมข้ามศาสตร์ที่ทรงพลัง “ผมอาจจะเก่งแค่เคมีอย่างเดียว แต่ผมจะใช้ AI ไปดึงเอาฟิสิกส์ เอาควอนตัม เข้ามาผสาน เพื่อค้นพบนวัตกรรมที่ไม่เคยคิดว่าจะทำได้มาก่อน AI จะเข้ามาปิด gap อีก 6–7 ศาสตร์ให้กับเรา”

อย่างไรก็ตาม ภายใต้โอกาส คุณยศชนันท์ได้ส่งสัญญาณเตือนถึงความน่ากลัวที่ซ่อนอยู่ นั่นคือความเหลื่อมล้ำทางเทคโนโลยีในรูปแบบ K-shaped AI Gap ที่กำลังถ่างกว้างออกไปจนกลายเป็นเส้นตรงรูปตัว I หากประเทศไทยเข้าไม่ถึงโมเดลปัญญาประดิษฐ์ระดับแนวหน้า หรือไม่มี Foundation Model บนฐานข้อมูลของเราเอง โลกภายนอกจะก้าวนำหน้าและจดสิทธิบัตรตัดหน้าเราไปจนหมดสิ้น ซึ่งคุณยศชนันท์เตือนสติคนไทยว่า “แค่ความเหลื่อมล้ำของโมเดล AI แค่เขาไม่ให้เราใช้โมเดลที่ดีที่สุด ประเทศเราก็เสียหายมหาศาลแล้ว ถ้าเรายังไม่รู้สึกอะไรกับปรากฏการณ์นี้ แสดงว่าเรายังอยู่ห่างไกลจากการแข่งขันในระดับโลกมากเกินไป”

ทางรอดเดียวของไทยที่คุณยศชนันท์มองเห็น จึงไม่ใช่การวิ่งไล่ตามสิ่งที่ต่างชาติเป็นเจ้าของตลาดไปแล้ว แต่คือการหยิบ ‘Local Assets’ หรือสินทรัพย์ท้องถิ่นอันเป็นจุดแข็งดั้งเดิมของประเทศ มาบวกเข้ากับวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีขั้นลึก เพื่อสร้างเครื่องจักรทางเศรษฐกิจตัวใหม่ (New Growth Engine) ผ่าน 3 เสาหลักยุทธศาสตร์สำคัญ

เสาหลักแรกที่คุณยศชนันท์วางพิมพ์เขียวไว้คือ ‘สยามเทอร์รา’ (Siam Terra) การปฏิวัติภาคเกษตรกรรมและพืชสมุนไพรของไทยให้หลุดพ้นจากสินค้าโภคภัณฑ์ราคาถูก ด้วยการนำเทคโนโลยีจีโนมิกส์ (Genomics) มาถอดรหัสพันธุกรรมทั้งของคน พืช และสิ่งแวดล้อม เพื่อสร้าง Precision Food และ Functional Food โดยคุณยศชนันท์อธิบายภาพนี้ว่า “เราจะเปลี่ยนอาหารให้กลายเป็นยาที่ออกแบบมาเฉพาะเจาะจงกับ DNA ของแต่ละคน เกษตรกรรมจะกลายเป็นเกษตรมูลค่าสูงทันที เมื่อพืชผลนั้นถูกผลิตขึ้นมาเพื่อดูแลสุขภาพของมนุษย์คนนั้นโดยเฉพาะ”

เสาหลักที่สองคือ ‘สยามซิลิกา’ (Siam Silica) อุตสาหกรรมมูลค่าสูงแห่งอนาคตที่คุณยศชนันท์ต้องการผลักดันให้ขยับจากเม็ดทรายและการผลิตชิ้นส่วนธรรมดา สู่เทคโนโลยีโฟโทนิกส์ (Photonic) หรือชิปแสง เพราะประเทศไทยมีบุคลากรที่เชี่ยวชาญด้านทัศนศาสตร์มายาวนาน การนำแสงมารวมกับอิเล็กตรอนในระบบ Advance Packaging ถือเป็นเทคโนโลยีแถวหน้าของเซมิคอนดักเตอร์รุ่นใหม่ รวมถึงการใช้ AI มาช่วยออกแบบวัสดุศาสตร์ชั้นสูง (AI for Material) เพื่อสร้างมูลค่าใหม่ให้แก่วัสดุไทยตั้งแต่รากหญ้า

เสาหลักที่สามคือ ‘สยามเมดิกา’ (Siam Medica) บริการสุขภาพและการแพทย์ขั้นลึก (Precision Medicine) ที่คุณยศชนันท์บอกว่าต้องเลิกใช้วิธีโบราณที่ต้องรอทดลองยาในสัตว์และคนเป็นสิบปี แต่หันมาใช้ชีววิทยาที่ตั้งโปรแกรมได้ (Programmable Biology) เลี้ยงเซลล์สร้างเนื้อเยื่อเสมือนอวัยวะมนุษย์ หรือ ออร์แกนอยด์ (Organoid) เพื่อทดสอบยาได้ภายในปีเศษ ที่สำคัญคือการมุ่งรักษากลุ่มโรคที่คนไทยเป็นกันมาก เช่น ทาลัสซีเมีย ซึ่งคุณยศชนันท์ตอกย้ำด้วยน้ำเสียงจริงจังว่า “โรคแบบนี้ต่างชาติเขาไม่ได้เป็นกันเยอะ ถ้าเรามัวแต่รอให้เขาคิดค้นยามารักษาเรา... ชาตินี้ก็ไม่มีทาง ถ้าคนไทยไม่ทำเอง จะมีใครมารักษาคนของเรา”

บ่อยครั้งเมื่อพูดถึงเทคโนโลยีขั้นสูง มักมีเสียงค้านว่า “ทำไปคนไทยก็ไม่ได้ใช้เพราะมันแพง” คุณยศชนันท์จึงหักล้างแนวคิดนี้ด้วยกฎเหล็ก Go Global ที่เขาอธิบายไว้อย่างน่าสนใจว่า “นั่นแหละยิ่งทำให้เราต้องทำของที่มีมาตรฐานระดับโลกเพื่อขายคนทั้งโลก ประเทศเรามีแค่ 60 ล้านคน ถ้าจะเอาแต่เงินคนไทย ยังไงของก็แพง แต่ถ้าเราขายคนทั้งโลกได้ เกิดการประหยัดเชิงขนาด (Scale) ผลกำไรจากตลาดโลกจะกลับมาทำให้คนไทยได้ใช้เทคโนโลยีที่ดีที่สุดในราคาถูกหรือได้ใช้ฟรี”

แต่การจะก้าวไปถึงจุดนั้นได้ คุณยศชนันท์ยืนยันว่าเราจำเป็นต้องมี อธิปไตยทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Infrastructure) เพื่อยืนยันว่าเราจะไม่ต้องยืมจมูกคนอื่นหายใจไปตลอดกาล ยุทธศาสตร์นี้จึงรวมถึงการส่ง ดาวเทียมสัญชาติไทย 18 ดวง ขึ้นสู่อวกาศ เพื่อสร้างดวงตาบนฟ้าและอธิปไตยทางข้อมูลของตัวเอง รวมถึงการพัฒนาซูเปอร์คอมพิวเตอร์ ‘ลันตา’ (Lanta) ที่ในเฟส 3 ไทยตั้งเป้าจะประกอบและสร้างขึ้นเองทั้งหมด ซึ่งคุณยศชนันท์เน้นย้ำถึงแก่นแท้ของโครงการนี้ว่า “มันไม่ใช่เรื่องความหยิ่งยโส แต่คือคำถามว่า วันที่มหาอำนาจเขาไม่มองเราแล้ว หรือเขาดึงปลั๊กออก ประเทศไทยจะยืนหยัดบนลำแข้งของตัวเองได้ไหม”

อาวุธลับทางวิทยาศาสตร์ที่สำคัญที่สุดอีกชิ้นหนึ่งที่คุณยศชนันท์ผลักดัน คือการเดินหน้าสร้าง เครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนระดับ 3 GeV ซึ่งจะทำให้ไทยก้าวขึ้นมาติดท็อป 10 ของโลก ลำแสงพลังงานสูงนี้เปรียบเสมือนดวงตาวิเศษที่มองเห็นการจัดเรียงตัวของโมเลกุลแบบเรียลไทม์ โดยคุณยศชนันท์ฉายภาพประโยชน์ให้เห็นว่า “ถ้าเราอยากทำแบตเตอรี่ EV ที่เหมาะกับสภาพอากาศบ้านเรา อยากได้วัสดุชนิดใหม่ แต่เรามองไม่เห็นโมเลกุลที่เล็กที่สุด เราจะทำได้อย่างไร วันนี้ถ้าเรามองเห็นสิ่งที่เล็กที่สุดได้ก่อนคนอื่น นั่นคือมูลค่าทางเศรษฐกิจมหาศาลที่ไม่มีใครแย่งเราไปได้”

เพื่อไม่ให้งานวิจัยกลายเป็นเพียงตำราขึ้นหิ้ง คุณยศชนันท์จึงวางกลไกเชิงธุรกิจผ่าน University Holding Company และการตั้ง Consortium ข้ามมหาวิทยาลัย เพื่อดึงดูดภาคเอกชนและตลาดทุนให้กล้าเข้ามาร่วมลงทุน และสิ่งสำคัญที่สุดที่คุณยศชนันท์เรียกร้องคือ รัฐบาลไทยต้องกล้านำร่องเป็นลูกค้ารายแรก 

“เวลาเราไปโรดโชว์ต่างประเทศ คำถามแรกที่นักลงทุนต่างชาติถามคือ ‘รัฐบาลไทยใช้ของที่คุณสร้างหรือยัง?’ ถ้าคนไทยยังไม่ใช้ รัฐบาลไทยยังไม่กล้าซื้อ แล้วใครในโลกจะกล้าซื้อของเรา กลไก Made in Thailand จึงต้องเริ่มจากความเชื่อมั่นในบ้านตัวเองก่อน”

บทสรุปของการเดินทางครั้งนี้ จึงไม่ใช่เพียงแค่การอัปเกรดเศรษฐกิจหรือการตามหาตัวเลขการเติบโตใหม่ ๆ แต่คือการกอบกู้ศักดิ์ศรีและความอยู่รอดของประเทศ ก่อนจะลงจากเวที ศ.ดร.ยศชนันท์ วงศ์สวัสดิ์ ได้ทิ้งท้ายประโยคสำคัญที่ตอบคำถามเปิดเรื่องของเขาไว้ว่า

“ยุคทองถัดไปของประเทศไทย จะไม่ได้ถูกนิยามด้วยการเป็น ‘ผู้นำเข้า’ อีกต่อไป แต่เราต้องเปลี่ยนตัวเองเป็น ‘ผู้สร้างและผู้ให้’... วันนี้ถ้าเราเริ่มต้นเป็นผู้ให้ความรู้ ให้เทคโนโลยีกับคนอื่น โลกก็จะให้เรากลับมา และถ้าเราสามารถยืนหยัดและหายใจได้ด้วยจมูกของตัวเอง ไม่ว่าวันข้างหน้าเราจะต้องเดินไปเจรจากับมหาอำนาจชาติไหน เราจะไม่ต้องกลัวใครหน้าไหนมาเอาเปรียบคนไทยอีกต่อไป”

 

เรียบเรียง: พาฝัน ศรีเริงหล้า

ภาพ: Nation Photo

 

#ThePeople #LookUp #ยศชนันวงศ์สวัสดิ์ #ฐานเศรษฐกิจ #InnovationPowerUpสร้างคนสร้างนวัตกรรม’