Solar Mamas: การรวมตัวของเหล่า ‘แม่’ ผู้ไม่รู้หนังสือ ช่างเทคนิคหญิงที่เข้ามาทลายอคติทางเพศด้วยแผงโซลาร์เซลล์

“ในหมู่บ้านของฉัน ผู้คนมักคาดหวังว่าผู้หญิงต้องอยู่แต่ในบ้าน ทำอาหารให้ครอบครัว ดูแลให้ลูก  ๆ อิ่มท้อง มีเสื้อผ้าสะอาดใส่ แต่ตอนนี้ฉันรู้แล้วล่ะว่าฉันทำอะไรได้มากกว่าที่พวกเขาคิด ฉันทำงานที่มีแต่คนบอกว่าเป็นงานสำหรับผู้ชายได้”

เอลิลอย คัมเวนโด (Eililoy Kamwendo) ชาวมาลาวีในวัย 62 ปี เล่าถึงสิ่งที่เธอเคยเผชิญกับอคติทางเพศมาทั้งชีวิต และการที่เธอได้เข้ามาทำหน้าที่เป็นช่างเทคนิคดูแลแผงโซลาร์เซลล์ประจำหมู่บ้าน ผ่านโครงการ Solar Mamas ก็ทำให้คุณภาพชีวิตของเธอและครอบครัวเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง

Barefoot College วิทยาลัยสำหรับทุกคน

Solar Mamas คือโครงการจาก Barefoot College International ประเทศอินเดีย หรือวิทยาลัยเท้าเปล่า ด้วยความเชื่อว่าคนเท้าเปล่าก็สามารถเปลี่ยนโลกได้ ก่อตั้งเมื่อปี 1997 โดย ซันจิต ‘บังเกอร์’ รอย (Sanjit ‘Bunker’ Roy) นักกิจกรรมทางสังคมและนักการศึกษาชาวอินเดีย เพื่อยกระดับชีวิตสตรีวัย 35 ปีขึ้นไปในพื้นที่ห่างไกล และขาดโอกาสทางการศึกษา ให้กลายเป็นช่างเทคนิคโซลาร์เซลล์มืออาชีพ โครงการนี้ไม่เพียงแต่นำแสงสว่างมาสู่ชุมชน แต่ยังช่วยทลายกำแพงปิตาธิปไตยในแต่ละหมู่บ้านให้ยอมรับความสามารถของผู้หญิง จนถูกนำไปปรับใช้ในอีก 93 ประเทศทั่วโลก

กว่าพวกเธอจะกล้าก้าวผ่านอคติทางเพศ เปลี่ยนบทบาทจากเด็กหญิงตัวน้อย มาทำหน้าที่เป็นแม่ เมีย และผู้ดูแลความเรียบร้อยภายในบ้าน ชีวิตของพวกเธอก็ไม่เคยสัมผัสอิสระอื่นใดอีกเลย เพราะผู้หญิงจากหมู่บ้านห่างไกลส่วนใหญ่ มักจะยากจน เรียนจบเพียงชั้นประถมศึกษา จึงมีความรู้ติดตัวเพียงน้อยนิด และสิ่งเหล่านี้ก็ยิ่งผลักให้พวกเธอไม่กล้าออกไปใช้ชีวิตตามใจหวัง จึงต้องขังตัวเองอยู่ในกรอบที่ถูกขีดกำหนดเอาไว้ไปอย่างน่าเสียดาย 

การเข้ามาของ Solar Mamas ไม่เพียงแต่ทำให้เธอมองเห็นคุณค่าในตัวเองเท่านั้น หากแต่ยังเป็นการป่าวประกาศให้โลกเห็นว่าเธอเองก็มีความสามารถไม่แพ้ชายใด 

ส่วนเหตุผลที่โครงการเลือกกลุ่มสตรีอายุ 35 ขึ้นไป เป็นเพราะว่าพวกเธอมีความผูกพันกับชุมชนมากเป็นพิเศษ และที่สำคัญคือพวกเธอส่วนใหญ่เริ่มมีอิสระไม่ต้องจมจ่อมอยู่กับการเลี้ยงดูลูกเล็ก จึงทำให้การตัดสินใจออกไปหาความรู้เพิ่มเติมสามารถทำได้ไม่ยากเย็นนัก

“เราต้องการฝึกฝนผู้หญิงให้กลายเป็นผู้สร้างการเปลี่ยนแปลง” เบรนดา จีโอฟรีย์ (Brenda Geofrey) ผู้อำนวยการ Barefoot College International Zanzibar กล่าว

โดยในวิทยาเขตแซนซิบาร์แห่งนี้เปิดสอนผู้หญิงท้องถิ่นมาเป็นปีที่ 10 แล้ว Barefoot College พวกเขาไม่ได้สอนด้วยตำราหนาเตอะ แต่สอนด้วย 'รหัสสีและสัญลักษณ์' ไม่ว่าจะรู้หรือไม่รู้หนังสือพวกเธอก็สามารถเข้าใจบทเรียนได้

ก่อนหน้านั้น โครงการเคยส่งผู้หญิงไปฝึกอบรมในหมู่บ้านทิโลเนีย รัฐราชสถาน ประเทศอินเดีย ซึ่งเป็นสถานที่ก่อตั้งของ Barefoot College International และหนึ่งในผู้ผ่านด่านทดสอบคือ คาซิจา การีบ อิสซา (Khazija Gharib Issa) แม่ม่ายที่เคยไม่มีงานทำ แต่ปัจจุบันเธอได้ก้าวขึ้นมาเป็นหัวหน้าครูฝึกที่แสนจะน่าภาคภูมิใจ

“ฉันได้งานทำ ฉันมีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง ก่อนหน้านี้ฉันไม่มีอะไรเลย” อิสซาบอก

นี่คือหนึ่งในตัวอย่างผู้หญิงที่ผ่านการอบรมอย่างเข้มข้น ขณะที่ในอีกหลายหมู่บ้าน ผู้หญิงส่วนใหญ่ทำงานเป็นเกษตรกร ปลูกข้าวโพด มันสำปะหลัง หรือยาสูบ โดยมีสามีและลูกช่วยกันทำงาน และต้องใช้ชีวิตโดยมีแสงอาทิตย์กำหนดกิจวัตรประจำวัน เพราะไม่มีบ้านของใครมีไฟฟ้าใช้เลยสักหลัง ถึงมีก็มีเพียงน้อยนิด คิดเป็นเพียง 10% ของครัวเรือนทั้งหมดในมาลาวีเท่านั้น

แถมยังมีน้อยคนที่จะได้เรียนหนังสือ และแน่นอนว่าการไม่รู้หนังสือก็เป็นอุปสรรคใหญ่ที่ฉุดรั้งพวกเธอมาตลอดชีวิต แต่ผู้หญิงเหล่านี้มีความพิเศษในอีกด้านหนึ่ง นั่นคือความมุ่งมั่นในการก้าวสู่การเป็นวิศวกรพลังงานแสงอาทิตย์ หลังจากผ่านการอบรมจากหลักสูตรอย่างเข้มข้นในโครงการ Solar Mamas เป็นระยะเวลา 6 เดือน ทำหน้าที่ตั้งแต่ประกอบ ติดตั้ง ซ่อมแซม และดูแลชุดพลังงานแสงอาทิตย์ในหมู่บ้านต่าง ๆ ให้อยู่ในสภาพสมบูรณ์มากที่สุด

บทพิสูจน์ความแกร่ง หันหลังให้บ้านเกิดมุ่งแสวงหาความรู้ ณ แดนภารตะ

แน่นอนว่าการเดินทางไกลเพื่อไปอบรม พวกเธอต้องทิ้งสามี ลูก หลาน และทุกสิ่งที่คุ้นเคยไว้เบื้องหลัง เพื่อคว้าโอกาสนี้เอาไว้ และยังต้องเผชิญกับคำครหานินทาและการปลุกปั่นจากเพื่อนบ้าน ที่บอกว่าพวกเธอจะไม่มีทางรอดจากการเดินทางครั้งนี้ เพราะหลักสูตร Solar Mamas ขึ้นชื่อว่าโหดหิน ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะได้รับการรับรอง เป็นหนทางที่เต็มไปด้วยความยากลำบาก บางคนก็ยอมแพ้เก็บกระเป๋ากลับบ้าน แต่ยังมีอีกหลายคนที่ยังคงพยายามต่อไป คอยให้กำลังใจกันและกัน จนกระทั่งทุกคนเรียนจบ

“ฉันไม่เคยออกนอกประเทศมาลาวีมาก่อน” ไดเนส มซัมพา (Dines Msampha) คุณแม่เลี้ยงเดี่ยววัย 42 ปี ถูกสามีทิ้งไปตั้งแต่ลูกยังเล็กกล่าว ก่อนที่เธอจะเล่าถึงความฝันวัยเด็กว่าเธอเองก็มีความฝันไม่ต่างจากคนอื่น แต่ทุกอย่างก็เป็นได้แค่ฝัน เมื่อความจนทำให้เธอก้าวออกมาสู่โลกความเป็นจริง

“ตอนเด็ก ๆ ฉันอยากเป็นหมอ หรือไม่ก็นักบัญชี แต่เราไม่มีเงินพอจ่ายค่าเรียนหนังสือ ฉันรู้สึกตื่นเต้นกับหลักสูตรนี้ เพราะไม่เคยเห็นผู้หญิงเป็นวิศวกรพลังงานแสงอาทิตย์มาก่อน อีกอย่างก็ตื่นเต้นที่ได้คิดว่าผู้หญิงอย่างฉันก็สามารถเป็นวิศวกรได้ และเมื่อไปถึงอินเดีย ฉันดีใจที่ได้เห็นผู้หญิงจำนวนมากทำงานอยู่ในสำนักงาน”

และเมื่อเธอเดินทางไปถึงที่หมายก็ยิ่งประหลาดใจมาขึ้นไปอีก เมื่อพบว่าหลักสูตร Solar Mamas นั้นยากกว่าที่คิด “ฉันประหลาดใจที่ได้รู้ว่าเราจะต้องเรียนรู้การประกอบแผงวงจรและเดินสายไฟของโคมไฟโซลาร์ด้วยมือของเราเองทั้งหมด ตอนแรกก็คิดว่ามันจะถูกประกอบเอาไว้อยู่แล้วเสียอีก

“ฉันได้เรียนรู้วิธีสร้างโคมไฟโซลาร์ วิธีซ่อมแผงโซลาร์ และวิธีดูแลระบบโซลาร์ในบ้าน หากเรามีชิ้นส่วนที่ใช้การได้ เราก็สามารถนำมาประกอบเข้าด้วยกัน และเมื่อฉันกลับมามาลาวี ทุกคนดีใจกันมาก ฉันไม่เข้าใจว่าทำไมผู้หญิงคนอื่นถึงกลัวที่จะทำสิ่งแบบนี้กันนะ ในตอนนี้ฉันรู้แล้วว่าฉันสามารถทำสิ่งต่าง ๆ ได้ด้วยตัวเอง

“ตั้งแต่ตอนที่หย่ากับสามี มุมมองของฉันเปลี่ยนไปมาก ตอนนี้ฉันเป็นคนจ่ายค่าเล่าเรียนมัธยมให้ลูก ๆ ได้แล้ว เรามีไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ที่บ้าน ฉันเลยใช้ไฟฟ้าทำโดนัทและมันหวานในตอนเย็น เพื่อนำไปขายที่ตลาด

“จากเมื่อก่อนมีรายได้จากการขายของอยู่ประมาณ 5,000–7,000 ควาชา (ราว 100-150 บาท) ตอนนี้เพิ่มเป็นประมาณ 12,000 ควาชาแล้ว (ราว 200 บาท) แล้วยังมีรายได้จากการเป็น Solar Mama อีก 10,000 ต่อเดือน สิ่งนี้สร้างความเปลี่ยนแปลงในชีวิตฉันมาก ๆ”

มอบแสงสว่างให้หมู่บ้าน ก้าวสู่ชีวิตที่ยั่งยืน

นอกจากหลักสูตรพลังงานแสงอาทิตย์ซึ่งเป็นหัวใจหลักของ Barefoot College International แล้ว ยังมีโครงการฝึกอบรมผู้หญิงในด้านการตัดเย็บเสื้อผ้า การเลี้ยงผึ้ง และเกษตรกรรมยั่งยืน ผู้หญิงทุกคนที่จบหลักสูตรจะได้รับความรู้พื้นฐานด้านการดูแลสุขภาพ เพราะหมู่บ้านส่วนใหญ่ใช้น้ำมันก๊าดและบางทีก็เผาถ่านในการให้แสงสว่างยามค่ำคืน ซึ่งส่งผลเสียต่อสุขภาพอย่างมาก การส่งตัวแทนหมู่บ้านไปเรียนรู้วิธีการติดตั้งโซลาร์เซลล์จึงไม่ได้ช่วยแค่ชีวิตของคนที่ไปร่วมอบรมเท่านั้น หากแต่ยังช่วยให้คนในหมู่บ้านมีสุขภาพที่ดีขึ้นอีกด้วย

“การใช้น้ำมันก๊าดมีปัญหาหลายอย่าง” เจคอบ เดียงกา (Jacob Dianga) เจ้าหน้าที่สาธารณสุขในคลินิกท้องถิ่นกล่าว และได้อธิบายเสริมว่าเชื้อเพลิงชนิดนี้สามารถระคายเคืองดวงตา และการสูดดมควันเป็นเวลานานอาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อปอดในระยะยาว อีกอย่างก็ยังเสี่ยงต่อการเกิดไฟไหม้ และเป็นอันตรายต่อเด็กที่เผลอหยิบขึ้นมาดื่มเพราะคิดว่าเป็นเครื่องดื่ม

ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลกชี้ว่า การสูดดมควันจากตะเกียงน้ำมันก๊าดในบ้านไม้ที่ระบายอากาศไม่ดี มีอันตรายเทียบเท่ากับการสูบบุหรี่ถึง 2 ซองต่อวัน การที่ Solar Mamas นำพลังงานสะอาดเข้าไปติดตั้ง จึงเป็นการหยิบยื่น 'สุขภาพที่ดี' คืนให้กับเด็ก ๆ และคนชราที่ต้องใช้ชีวิตอยู่ใต้แสงสลัวมาตลอดชีวิต

แต่ปัญหาที่สร้างความหนักใจให้กับ Barefoot College International คงหนีไม่พ้นงบประมาณในการดำเนินโครงการ เมื่อผู้สนับสนุนรายใหญ่ โดยเฉพาะจากสหรัฐอเมริกาและยุโรป ลดความช่วยเหลือจากต่างประเทศลง ส่งผลให้โครงการต่าง ๆ ต้องแข่งขันกันมากขึ้นเพื่อคว้างบประมาณที่เหลืออยู่มาขับเคลื่อนโครงการต่อ และเงินสนับสนุนการจากบริจาคจากทั้งภาครัฐและเอกชนก็ดูเหมือนจะไม่ครอบคลุมมากนัก เมื่อเทียบกับความช่วยเหลือจากประเทศยักษ์ใหญ่

อีกหนึ่งความท้าทายคือแรงต้านจากชุมชน บางส่วนยังไม่อาจทำใจยอมรับได้ว่าผู้หญิงจะทำงานเป็นช่างเทคนิคได้ นี่คือการเปลี่ยนแปลงที่เร็วเกินว่าผู้ชายหลาย ๆ คนในหมู่บ้านจะรับมือไหว แม้ว่าผู้ผ่านการเข้าโครงการฝึกอบรมจะได้รับความยินยอมจากผู้นำหมู่บ้านแล้วก็ตาม แต่ก็ยังมีสามีบางคนที่ห้ามไม่ให้ภรรยาเข้ารับการฝึก

“ในชุมชนแอฟริกาส่วนใหญ่ ผู้หญิงมักถูกมองว่าไม่ควรทำอะไรอื่น นอกจากทำหน้าที่ในบ้านให้ดีก็พอ

“งานด้านเทคนิคในหมู่บ้านเรา มักถูกมองว่าเป็นเรื่องของผู้ชาย แต่ที่ Barefoot College กลับมองต่าง พวกเขามองว่าผู้หญิงเองก็สามารถทำได้ จริง ๆ ก็ตื่นเต้นอยู่เหมือนกันที่ได้เห็นว่า ทั้งผู้หญิงและผู้ชายสามารถทำสิ่งนี้ได้เท่าเทียมกัน” ฮานิตรา (Hanitra) ตัวแทนหญิงที่เข้ารับการอบรมกล่าว 

“ผู้หญิงในที่ที่ฉันมามักขาดความกล้า ฉันอยากบอกพวกเธอว่า จงกล้าหาญและเข้มแข็ง อย่ากลัว และจงรับผิดชอบในสิ่งที่ทำ ไม่ว่าจะหนักแค่ไหน เพราะการได้เป็นผู้นำและได้เรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ นั้นดีกว่า” โยลลองด์ (Yollande) เสริม

นับตั้งแต่ปี 2015 Barefoot College Zanzibar ได้ฝึกผู้หญิงจากแซนซิบาร์แล้ว 65 คนให้เป็นวิศวกรพลังงานแสงอาทิตย์ และมีบ้าน 1,858 หลังใน 29 หมู่บ้านที่มีไฟฟ้าใช้โดยไม่ต้องพึ่งน้ำมันก๊าดที่ทำลายสุขภาพอีกแล้ว

เรื่อง : วันวิสาข์ โปทอง

ภาพ : Barefoot College International 

 

อ้างอิง

- "Now I know that I can do things on my own" - Dines' story. 

- Empowering women and powering communities.

- Madagascar’s ‘Solar mamas’ are Lighting the Way. ​

- Meet the mamas fighting poverty through solar power.

- Meet the mamas fighting poverty through solar power.

- Meet the Solar Mamas, the Women Giving Zanzibar Electricity.

- Solar Mama Impact – Hear From the Beneficiary Families.

- Zanzibar’s ‘solar mamas’ are trained as technicians to help light up communities.

- ‘Solar Mamas empower our people by giving them electricity’: the women lighting up Zanzibar.​