20 พ.ย. 2569 | 12:17 น.

KEY
POINTS
[บทความพิเศษ เนื่องในวาระหนึ่งร้อยปีชาตกาลของ อันโตนิโอ การ์ลอส โจบิม (Antonio Carlos Jobim) 25 มกราคม 2027]
ดึกคืนหนึ่ง ‘เฮเลนา โจบิม’ (Helena Jobim) กับ ‘มาโนเอล’ (Manoel) ได้ยินเสียงเคาะหน้าต่าง พอลุกไปเปิดประตูก็พบ ‘ทอม’ (Tom) พี่ชายของเฮเลนา เขามีถุงกระดาษใส่ขนมปังติดมือมาด้วย บนนั้นมีถ้อยคำไม่กี่วรรคเขียนด้วยดินสอ ทอมเล่นท่อนนำให้ทั้งคู่ฟัง แล้วร้องวรรคแรก ๆ ของเพลง ๆ นั้น ที่ต่อมาคนทั้งโลกรู้จักในชื่อว่า ‘อากวัส จี มาร์ซู’ (Aguas de marco) หรือตามชื่อภาษาอังกฤษที่เขาตั้งเองว่า ‘Waters of March’
เวลานั้น บ้านของทอมอยู่ที่ ‘โปซู ฟุนดู’ (Poco Fundo) ในชนบทของรัฐรีโอเดจาเนโร ตัวบ้านยังก่อสร้างไม่เสร็จ เขาเช่าห้องอยู่ริมลำน้ำ ช่วงกลางวัน เขาออกไปดูต้นไม้ใบหญ้า ตกกลางคืนจึงนั่งทำงาน
เฮเลนา เล่าว่า พี่ชายกำลังคร่ำเคร่งกับเพลง ‘มาติตา เปเร’ (Matita Pere) แต่แล้วก็มีทำนองใหม่ผุดขึ้น โดย ‘เตเรซา แอร์มันนี’ (Thereza Hermanny) ภรรยาของทอมได้ยินเสียงกีตาร์ขณะกำลังเคลิ้มหลับ เธอเอ่ยปากว่า ทำนองนั้นช่างแสนไพเราะ ทอมจึงขอกระดาษสักแผ่น แต่สิ่งที่เธอหาให้เขาได้ในยามนั้นกลับเป็นถุงกระดาษใส่ขนมปัง
หลายชั่วโมงต่อมา เมื่อได้ฟังเพลงที่ทอมถ่ายทอดออกมา มาโนเอล ออกปากทำนายว่า เพลงนี้คงโด่งดังพอจะหาเงินจ่ายค่าบ้านได้แล้ว คนแต่งหัวเราะ ดื่มกาแฟร้อนหนึ่งถ้วย แล้วกลับบ้านไปอย่างอารมณ์ดี
ในวาระร้อยปีชาตกาล บุรุษผู้แต่งเพลง ‘The Girl from Ipanema’ ผมระลึกถึงเรื่องราวมากมายของเขา รวมถึงเรื่องเล่าตรงหน้าต่างบานนั้น ขณะที่เพลง ๆ หนึ่งยังสดใหม่เสียจนคนที่ให้ความเห็นก่อนใคร คือคนที่เขาปลุกขึ้นมาตอนกลางดึก แล้วก็นึกสงสัยใคร่รู้ขึ้นมาว่า ก่อนที่คนทั่วโลกจะจดจำทำนองเพลงนี้ได้ ทอม หรือ ‘อันโตนิโอ การ์ลอส โจบิม’ (Antonio Carlos Jobim) เติบโตมาแบบใด
เมื่ออายุสิบแปด ทอมเคยเลียนเสียงร้องของนกตินามู (tinamou) เขาทำได้ทั้งเสียงตัวผู้และตัวเมีย เฮเลนา เล่าว่า หลังจากส่งเสียงเรียก สิ่งที่ทำให้หัวใจพี่ชายเต้นแรง คือเสียงใบไม้ยุบตัวเบา ๆ ใต้เท้าของนกที่กำลังเดินเข้ามาหา
ช่วงนั้น เขากับเตเรซาเพิ่งเลิกรากันชั่วคราว ก่อนหน้านี้เมื่อยังพบกัน ทอม เคยอ่านบทกวีให้เธอฟังบนม้านั่งในสวน มีทั้งผลงานของกวีบราซิล อย่าง ‘การ์ลอส ดรุมมงด์ จี อันดราจี’ (Carlos Drummond de Andrade) และ ‘มานูเอล บันเดรา’ (Manuel Bandeira) หญิงสาวคนเดียวกันนี้ ยังได้ยินแพทเทิร์นคอร์ดแรก ๆ ของเพลง Aguas de marco ในเวลาต่อมาอีกด้วย
ปี 1954 เมื่อ ‘เปาโล’ ลูกชายของทั้งคู่ อายุได้สี่ขวบ โจบิมอยากเปลี่ยนมาทำงานกลางวันเสียที หลังจากใช้ชีวิตนักดนตรีกลางคืนมาระยะหนึ่ง สิ่งที่เขาคิดถึง คือการตื่นขึ้นมาเห็นแสงเช้าบนเตียง ได้มองทะเลและสัมผัสกลิ่นไอของทะเล ‘ซาวิโอ การ์วัลยู’ (Savio Carvalho) จึงช่วยให้เขาได้งานที่ ‘คอนติเนนตัล’ (Continental) บริษัทแผ่นเสียงใจกลางนคร รีโอ เด จาเนโร นับจากนั้น ทอม ออกไปทำงานพร้อมกระเป๋าเอกสารใบหนึ่ง ข้างในมีกระดาษบรรทัดห้าเส้น ดินสอ ยางลบ และใบมีด
ในคำสัมภาษณ์ที่ เฮเลนา นำมาบันทึกไว้ ทอมเล่าว่านักแต่งเพลงจะมาร้องเพลงของตนให้เขาฟัง บางคนเคาะกล่องไม้ขีดไฟกำกับจังหวะไปด้วย หน้าที่ของเขาคือจดทำนองเหล่านั้นลงบนบรรทัดห้าเส้น เครื่องบันทึกเสียงที่เขารู้จักในวันนั้น ยังไม่ทันสมัยอย่างทุกวันนี้ มีขนาดใหญ่พอ ๆ กับเครื่องเรือน เวลานั่งประจันหน้ากับเจ้าของเพลง เขาจึงต้องพึ่งหูของตัวเองเป็นหลัก
คนหนึ่งที่ ทอม จำได้ดี คือ ‘มอนซูเอตู’ (Monsueto) ผู้มาพร้อมกับเพลง ‘Mora na Filosofia’ เพลงแซมบ้า ที่ทอมจดให้อย่างประณีต และต่อมาก็ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวาง งานประจำที่สำนักงานเก่าแห่งนี้ จึงเปิดโอกาสให้เขาได้ฟังเพลงใหม่ ๆ จากปากของคนแต่งเพลง เขาได้พบทั้ง ปิชิงกินญา อารี บาร์โรโซ และโดริวาล ไคมี
แต่ถึงกระนั้น เขายังออกจากออฟฟิศ ตระเวนไปตามย่านต่าง ๆ ของริโอ เพื่อเสาะหานักแต่งเพลงคนอื่น ๆ อีก ในบรรดาคนเหล่านั้นมีผู้ที่เขียนโน้ตเพลงของตัวเองไม่ได้ แต่แต่งทำนองเพลงที่ทำให้ชายหนุ่มผู้มีหน้าที่จดโน้ตปรารถนาจะออกไปหาถึงที่
ก่อนจะรับงานจดทำนอง ทอมเรียนเปียโนมาแล้วตั้งแต่อายุราวสิบสี่ ตอนนั้น ‘เซลโซ โฟรตา เปสโซอา’ (Celso Frota Pessoa) พ่อเลี้ยง พาเขาไปฝากตัวกับ ‘ฮันส์-โยอาคิม เคิลรอยเทอร์’ (Hans-Joachim Koellreutter) ครูดนตรีชาวเยอรมัน ต่อมาเขาเรียนเปียโนกับ ‘ลูเซีย บรังโก’ (Lucia Branco) และศึกษาการประสานเสียงกับการเรียบเรียงเสียงวง
เมื่อถึงวัยเลือกอาชีพ ทอมเคยเข้าเรียนสถาปัตยกรรมอยู่ระยะหนึ่งก่อนหันมาหาเลี้ยงชีพด้วยดนตรี หลายปีต่อมา ที่โต๊ะทำงานของบริษัทแผ่นเสียงคอนติเนนตัล วิชาที่เรียนจากครูมีประโยชน์ขึ้นมาในสถานการณ์ง่าย ๆ ตรงหน้าเขามีคนกำลังร้องเพลงที่เพิ่งแต่ง เคาะกล่องไม้ขีดไฟกำกับจังหวะ และรอให้ทอมจดทำนองนั้นไว้
หลายปีต่อมา เมื่อเขากับ ‘วีนีซียุส ดึ โมไรส์’ (Vinicius de Moraes) กวีและนักการทูตชาวบราซิล เขียนเพลง ‘Chega de saudade’ ความสัมพันธ์ระหว่างถ้อยคำกับทำนองจะได้ยินชัดเป็นพิเศษ ตรงวรรคตอนที่คนร้องเริ่มนึกภาพว่า หากคนรักกลับมาหา ชีวิตจะเป็นเช่นไร เพียงความคิดนั้นผุดขึ้นมา สีสันของดนตรีก็เปลี่ยนไปแล้ว
ในวรรคแรกของ Chega de saudade (No More Blues) ชายคนหนึ่งฝากความเศร้าของตัวเองไปหาเธอ ขอให้มันช่วยบอกว่าเขาอยู่ลำพังต่อไปอย่างนี้ไม่ไหวแล้ว วีนีซียุส ดึ โมไรส์ เปิดเพลงรักด้วยความคิดอย่างกวี ในเมื่อคนรักอยู่ไกลเกินกว่าจะพูดกับเธอ สิ่งเดียวที่อยู่เป็นเพื่อนเขามาตลอดก็พอจะทำหน้าที่เป็นผู้ส่งสารได้ ส่วนทำนองที่รองรับถ้อยคำเหล่านี้มีมาก่อน เฮเลนา ระบุว่าพี่ชายของเธอแต่งทำนองนี้ขึ้น ที่โปซู ฟุนดู ก่อนที่ วีนีซียุส จะเขียนคำร้องลงไป
ลองฟังช่วงต้นของเพลงโดยตามเสียงร้องไปสักสองสามวรรค โจบิมให้ทำนองวลีสั้น ๆ หวนกลับมาในรูปทรงและจังหวะที่หูเริ่มจำได้ ข้างใต้เสียงร้องนั้น แนวเบสค่อย ๆ เดินต่ำลงทีละครึ่งเสียง คนร้องยังวกอยู่กับเรื่องเดิม แต่ทุกครั้งที่เขาเอ่ยปาก เสียงประสานก็พาความรู้สึกเคลื่อนไปอีกนิด ‘ปีเตอร์ ฟรีแมน’ (Peter Freeman) ผู้ศึกษาภาษาดนตรีของโจบิม ชี้ให้เห็นว่า การนำวลีที่คล้ายกันกลับมาวางบนคอร์ดที่เปลี่ยนไปเช่นนี้ เป็นวิธีแต่งเพลงที่โจบิมใช้ต่อไปจนถึงงานสำหรับวงออร์เคสตรา
จุดที่อยากชวนฟังอยู่ตรงคำว่า “Mas, se ela voltar” หรือ “แต่ถ้าเธอกลับมา” คำสำคัญในวรรคนี้คือคำว่า ถ้า จนถึงขณะนั้น คนรักยังอยู่ห่างกันเช่นเดิม สิ่งที่เปลี่ยนคือชายคนนี้เพิ่งนึกขึ้นได้ว่า เขาอาจใช้เวลาที่เหลือของเพลงจินตนาการถึงความสุขได้เหมือนกัน คราวนี้ถ้อยคำจึงพรั่งพรู เขานึกถึงจุมพิตมากมายยิ่งกว่าจำนวนปลาในทะเล นึกถึงอ้อมกอดที่อยากมอบให้เธอ ครึ่งแรกของเพลง ความเศร้ามีตัวตนพอที่เขาจะฝากให้ไปทำธุระ ครึ่งหลัง แม้แต่ปลาทั้งทะเลก็ยังมีน้อยไปสำหรับความสุขที่เขานึกเห็น
ตรงรอยต่อนั้นเอง โจบิมพาเพลงจากดีไมเนอร์เข้าสู่ดีเมเจอร์เต็มตัว รายละเอียดที่ฟังเพลินจนเราอาจพลาดคือ สีสันของเมเจอร์เคยแทรกเข้ามาสั้น ๆ ก่อนแล้วจึงถอยกลับ ฟรีแมนระบุว่า เมื่อถึงห้องที่ 41 ตามโน้ตฉบับที่เขาวิเคราะห์ โจบิมจึงเปลี่ยนเครื่องหมายประจำกุญแจเสียงและให้ดีเมเจอร์อยู่กับเราไปจนจบ การสลับไมเนอร์กับเมเจอร์โดยยังยึดเสียงหลักตัวเดิมมีแบบอย่างในดนตรีโชโร (choro) ของบราซิล เมื่อวีนีซียุสเขียนคำว่า ถ้าเธอกลับมา ลงตรงนี้ เขาจึงมอบเหตุผลในชีวิตของคนคนหนึ่งให้แก่การเปลี่ยนคีย์ที่โจบิมเขียนไว้แล้ว
ความเข้าใจระหว่างกวีกับนักประพันธ์คู่นี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่เพลงรัก แต่ยังพาทั้งสองออกจากห้วงคำนึงของชายคนหนึ่ง ไปไกลถึงที่ราบสูงตอนกลางของบราซิล ระหว่างเตรียมงาน Brasília: Sinfonia da Alvorada สำหรับเมืองหลวงแห่งใหม่ ทั้งคู่เดินทางไปดูบราซิเลียหลายครั้งขณะที่คนงานยังก่อสร้างเมือง
เฮเลนาเก็บคำบอกเล่าของคนงานที่นั่นไว้ด้วย ระหว่างเดินทางไปดูการก่อสร้างกรุงบราซิเลีย ทอมกับวีนีซียุสพักที่กาเตตินโญ (Catetinho) บ้านพักไม้ที่ประธานาธิบดี ‘ฌูเซลีนู คูบิตเชก’ ใช้พำนักยามมาตรวจงานสร้างเมืองหลวงแห่งใหม่ คนงานคนหนึ่งยังจำได้ว่า กว่าจะขนเปียโนขึ้นบันไดบ้านหลังนั้นได้ต้องออกแรงกันเพียงใด อีกความทรงจำหนึ่งคือโจบิมมักชวนคนงานเดินเข้าป่าไปเลียนเสียงร้องของนกจาออ (jao) ซึ่งเป็นนกตินามูชนิดหนึ่งที่พบในแถบนั้น คนที่ออกไปด้วยกันยังจำได้ว่านกตอบสนองต่อเสียงของเขาดีเพียงใด
เมื่อกลับถึงริโอ โจบิมนั่งลงหน้าเปียโนตั้งยี่ห้อเวลมาร์ เขียนแนวทำนองและสกอร์สำหรับวงออร์เคสตรา ส่วนวีนีซียุสรับหน้าที่เขียนบท ทั้งคู่แบ่งงานออกเป็นห้าตอน เริ่มจากที่ราบสูงก่อนเมืองถือกำเนิด ผ่านการมาถึงของบรรดาคนงานและการลงมือก่อสร้าง ก่อนจบลงด้วยเสียงประสานของคณะนักร้อง ในงานว่าด้วยการสร้างเมืองหลวงของประเทศ คนที่ช่วยกันสร้างเมือง จึงมีที่อยู่ในตัวบท และในความทรงจำของคนงานที่นั่น โจบิมก็มีที่อยู่ของเขาเช่นกัน ในฐานะชายจากริโอผู้เคยชวนกันเดินเข้าป่าไปฟังเสียงนก
ถุงกระดาษใส่ขนมปังใบนั้นอยู่ในความทรงจำของเฮเลนา โจบิม เพราะพี่ชายถือมันมาเคาะหน้าต่างบ้านเธอกลางดึก ส่วนทอมเอง เมื่อย้อนเล่าถึงกำเนิดของ Aguas de marco เขานึกถึงน้ำในลำธารที่โปซู ฟุนดู เดือนมีนาคม ปี 1972 เป็นช่วงปลายฤดูร้อนของบราซิล ฝนลงจนถนนกลายเป็นโคลน เวลานั้นเขากำลังทำกำแพงตามแนวเขตที่ดินของครอบครัว ในคำบอกเล่าของทอม เขาเดินอยู่กับเตเรซา หยุดมองน้ำไหล แล้วถ้อยคำก็พรั่งพรู เขาจำได้ว่าเธอมีกระดาษกับดินสอ และเขากลับมาเกลาเพลงที่บ้านในตอนบ่าย ลำดับเวลาในเรื่องที่ทอมเล่าแตกต่างจากที่น้องสาวบันทึกไว้
ลองฟังคำแรก ๆ ของเพลง ‘E pau, e pedra’ กิ่งไม้ ก้อนหิน ระหว่างของสองสิ่งนั้นมีคำสั้น ๆ คำเดียวคั่นอยู่ พอร้องต่อไป คำว่า e ก็กลับมาอีกครั้งเพื่อพาสิ่งถัดไปเข้ามาในเพลง โจบิมวางตอไม้ไว้ใกล้ปลายทางเดิน วางเศษแก้วไว้ใกล้ความโดดเดี่ยว เศษของที่เท้าอาจเหยียบกับความรู้สึกที่มือจับต้องไม่ได้ จึงอยู่ติดกันได้ชั่วระยะลมหายใจเดียว เมื่อฟังไปสักพัก เราเริ่มคอยว่า ครั้งต่อไปที่เขาเอ่ยคำว่า e อะไรจะปรากฏขึ้นมาอีก
ความประหลาดอยู่ตรงที่โจบิมเคยคิดจะเปลี่ยนทำนองนี้เสียด้วย เขาเล่าว่า ตอนจดเนื้อลงบนกระดาษ ทำนองที่มาพร้อมกันนั้นฟังคล้ายทำนองชั่วคราว เขาตั้งใจว่าเมื่อมีเวลาค่อยกลับมาเขียนให้ซับซ้อนขึ้น ภายหลังจึงตระหนักว่าทำนองเดิมพอดีกับถ้อยคำแล้ว ‘ปีเตอร์ ฟรีแมน’ ชี้ว่า ใจกลางของเพลงอยู่ที่กลุ่มเสียงสั้น ๆ เพียงสองตัว โจบิมขยับจังหวะและทอดวลีให้ยาวสั้นไปตามคำ ขณะที่เสียงประสานส่วนใหญ่วนกลับมาถึงคอร์ดเดิมทุกสี่ห้อง หูจึงจำทางกลับได้ แม้ระหว่างทางจะพบสิ่งใหม่แทบทุกวรรค
เมื่อถึงคราวเขียน Waters of March (เพลงเดียวกัน) ในเวอร์ชันภาษาอังกฤษ โจบิมตั้งโจทย์ให้ตัวเองอีกข้อ เขาชอบน้ำเสียงของคำอังกฤษเก่าที่มีรากแองโกล-แซ็กซอน โดยเฉพาะคำพยางค์เดียว และพยายามหลีกเลี่ยงคำที่มาจากภาษาละตินเท่าที่จะทำได้ ลองออกเสียงคำที่เขาเลือกมาวางต้นเพลงว่า stick กับ stone ทั้งคู่ขึ้นต้นด้วยเสียง st เหมือนกัน แต่คำแรกจบฉับตรงเสียง k ส่วนคำหลังเปิดให้ทอดสระยาวก่อนปิดเสียงที่ n เพียงกิ่งไม้กับก้อนหินคู่เดิมก็ให้จังหวะแก่ปากคนร้องต่างจาก pau กับ pedra แล้ว
ความละเอียดข้อนี้ได้ยินชัดในอัลบั้ม Jobim ซึ่งมีทั้งฉบับที่เขาร้องเป็นภาษาโปรตุเกสและฉบับภาษาอังกฤษ ทั้งสองเพลงใช้เสียงบรรเลงชุดเดียวกัน ลองเปิดฟังต่อกันโดยจับจังหวะเครื่องดนตรีไว้ แล้วตามเฉพาะเสียงร้อง บางช่วงที่นึกว่าเดาทางทำนองได้ ทอมกลับเปลี่ยนวลีให้รับกับจังหวะของคำในอีกภาษา ดนตรีข้างใต้ดำเนินไปอย่างเดิม ส่วนคนแต่งยอมแก้กระทั่งทำนองของตัวเอง เพื่อให้คำร้องออกจากปากได้อย่างเป็นธรรมชาติ
ยังมีคำหนึ่งในฉบับโปรตุเกสที่พาเรากลับไปหาคืนที่โปซู ฟุนดู ได้โดยตรง นั่นคือ matita pereira ชื่อนกที่เกี่ยวพันกับตำนานพื้นบ้านบราซิล และเป็นที่มาของชื่อ ‘Matita Pere’ งานที่โจบิมกำลังแต่งค้างอยู่เมื่อทำนอง Aguas de marco ผุดขึ้นมา หนังสือเพลง Cancioneiro Jobim บันทึกคำบอกเล่าถึงนกชนิดนี้ไว้ว่า มันหันหน้าเข้าหาลำต้นไม้ยามส่งเสียง จนคนที่เดินตามเสียงไปอาจได้ยินมันชัดเจนโดยมองไม่เห็นตัว ในบรรดากิ่งไม้ ก้อนหิน และสายน้ำของเดือนมีนาคม โจบิม เว้นที่ไว้ให้นกตัวนั้นด้วย เพียงเอ่ยชื่อครั้งเดียว คนที่เติบโตมากับเสียงร้องและเรื่องเล่าของมันก็ได้ยินป่าคนละผืนกับผู้ฟังที่เพิ่งรู้จักมันผ่านเพลงนี้
ครั้งหนึ่ง โจบิมติดรถ ‘อารี บาร์โรโซ’ (Ary Barroso) นักแต่งเพลงรุ่นพี่ ซึ่งเดินทางกลับบ้านเกิดในรัฐมีนัสเชไรส์อยู่เสมอ ระหว่างทาง ทอมเอ่ยขึ้นด้วยความสงสัยว่า เหตุใดตามไหล่เขาจึงมีหญ้าขึ้นมากถึงเพียงนั้น อารีจำภูเขาลูกเดียวกันได้ในสภาพที่ต่างออกไป เมื่อเขายังหนุ่ม ตรงนั้นเป็นป่าทึบเสียจนเดินทางผ่านไปริโอเดจาเนโรได้ลำบาก สำหรับชายสองคนที่นั่งมองออกไปจากรถคันเดียวกัน คนหนึ่งเห็นหญ้า อีกคนยังจำต้นไม้ได้
เฮเลนาเล่าว่า พี่ชายสะเทือนใจเมื่อรู้ว่าป่าแอตแลนติกผืนใหญ่เคยอยู่ตรงนั้น ผู้คนโค่นต้นไม้เพื่อเผาถ่านและตัดถนน ทอมกับอารีคุยกันเรื่องนี้อยู่นานจนเขาตกรถโดยสารที่จะต่อไป โปซู ฟุนดู เช้าวันรุ่งขึ้น เขาจึงได้อาศัยเกวียนของคนส่งนมซึ่งแวะส่งของไปทีละหมู่บ้าน เรื่องที่เฮเลนาจำได้มีทั้งความทุกข์ใจของพี่ชาย และความขลุกขลักในการเดินทาง ซึ่งครอบครัวคงนึกขัน เพราะหลังจากขออาศัยพาหนะอยู่หลายทอด ทอมยังไปทันงานวันเกิดของเตเรซา
หากอยากรู้ว่าโจบิมฟังป่าละเอียดเพียงใด ลองเปิด ‘Boto’ ในอัลบั้ม ‘Urubu’ ฟังสักครั้ง ในคำร้อง สัตว์ทั้งหลายเป็นฝ่ายพูดถึงมนุษย์ ส่วนในดนตรีที่บรรเลงประกอบนั้นมีเสียงนกจริง ‘เฮลมุต ซิก’ (Helmut Sick) นักปักษีวิทยา จำแนกได้แม้กระทั่งเสียงของนกตินามูตัวผู้และตัวเมีย ตลอดจนเสียงนกโพทู เมื่อนึกถึงทอมวัยสิบแปดที่เคยเลียนเสียงนกตินามูแล้วเงี่ยหูฟังเสียงใบไม้ใต้เท้ามัน สิ่งที่ได้ยินใน Boto ก็ใกล้ตัวขึ้นมา ความแตกต่างระหว่างเสียงนกสองตัวที่คนฟังแผ่นเสียงอาจรับรู้เพียงผ่านหู เป็นความแตกต่างที่คนแต่งเพลงรู้จักมาตั้งแต่หนุ่ม
ในอัลบั้มเดียวกัน โจบิม ใช้วงออร์เคสตราชวนให้เราได้ยินป่าอีกแบบหนึ่ง ลองฟังช่วงท้ายของ ‘Saudade do Brasil’ ตรงที่ไวโอลินเสียงสูงเล่นวลีสั้นซ้ำ ๆ โดยมีเปียโนเล่นซ้อนอยู่ด้วย เหนือเสียงยาวที่เครื่องสายอีกกลุ่มหนึ่งประคองไว้ เราจะได้ยินแนวทำนองของอิงลิชฮอร์นแยกออกมาชัดเจน ครั้นเสียงนั้นพ้นไป กลุ่มฮอร์นก็รับช่วงด้วยวลีไล่ต่ำลง ทั้งหมดกินเวลาเพียงเจ็ดห้องเพลง
ปีเตอร์ ฟรีแมน เสนอว่า เสียงหลายชั้นตรงนี้ชวนให้นึกถึงนกที่ส่งเสียงมาจากไกล ๆ ในป่า คราวฟัง Boto นักปักษีวิทยายังบอกเราได้ว่านกชนิดใดกำลังร้อง แต่ใน Saudade do Brasil ความรู้สึกว่ามีนกอยู่ไกลออกไปเกิดจากนักดนตรีทั้งวงช่วยกันสร้างระยะทางให้แก่โสตของเรา
ในปี 1994 อันเป็นปีสุดท้ายในชีวิตของโจบิม ‘อานา เบียตริซ ลอนตรา โจบิม’ (Ana Beatriz Lontra Jobim) ช่างภาพและภรรยาคนที่สองของเขา เดินทางเลียบชายฝั่งบราซิลสองครั้ง เพื่อถ่ายภาพป่าแอตแลนติกตั้งแต่รัฐรีโอกรันดีดูซูลทางใต้ ไปจนถึงรัฐเซอาราทางตะวันออกเฉียงเหนือ เธอบันทึกภาพไว้ราวสองพันภาพ แล้วคัดเลือกสำหรับหนังสือ ‘วีเซา ดู ปาราอีซู’ (Visao do paraiso หรือ ภาพสวรรค์) ที่เธอกับทอมทำร่วมกัน อานาถ่ายภาพ ทอมเขียนข้อความ ทั้งคู่ตั้งใจให้คนอ่านได้เห็นความงามของผืนป่าและรู้ว่ากำลังเกิดอะไรขึ้น
เมื่อครั้งนั่งรถไปกับอานา ทอมต้องอาศัยความทรงจำของคนอีกรุ่น จึงจะมองเห็นป่าบนไหล่เขาที่เหลือแต่หญ้า หลายสิบปีต่อมา ภาพถ่ายของอานาเก็บสิ่งที่คนรุ่นเธอยังมองเห็นไว้ให้คนรุ่นหลัง ส่วนทอมฝากคำจารึกไว้ในหนังสือเล่มนั้นเพียงประโยคเดียว ในวาระร้อยปีชาตกาลของเขา หากเราจะกลับไปฟังเพลงสักเพลงด้วยการรับรู้ที่ต่างไปจากเดิม ผมอยากให้เริ่มจากถ้อยคำของคนแต่งเอง
“ผลงานทั้งหมดของผมมีป่าแอตแลนติกเป็นแรงบันดาลใจ” (คำจารึกของโจบิมใน Visao do paraiso แปลจากข้อความที่เฮเลนาอ้างไว้ “My entire oeuvre is inspired by the Atlantic Forest.”)
เรื่อง: อนันต์ ลือประดิษฐ์
ภาพ: Getty Images
ที่มา:
- Freeman, Peter. The Music of Antônio Carlos Jobim. Intellect, 2019.
- Jobim, Helena. Antonio Carlos Jobim: An Illuminated Man. Translated by Dário Borim Jr., Hal Leonard Books, 2011.